’Mama, wil je nooit meer een gevangenis kopen?’

’Mama, wil je nooit meer een gevangenis kopen?’
© United Photos/Paul Vreeker
Het cellencomplex van de Vest straalt Rock en Roll uit, vinden Jacqueline van de Sande en Michael Struis

Wie het koepelcomplex niet eerder bezocht kijkt zijn ogen uit. Vooral het middenplein, met de omvang van de Grote Markt, maakt op iedereen indruk.

De onwennigheid is er wel een beetje af. Waar Jacqueline van de Sande, voorzitter van de stichting Panopticon die de koepel kocht, aanvankelijk de weg moest zoeken in het kruip-door-sluip-door gangenstelsel weet ze zo te zien overal de weg. Ze loopt voor, weet inmiddels precies waar alle lichtknoppen zitten.

Steeds meer mensen bezoeken het gevangeniscomplex. Al zo’n tweeduizend mensen deden mee aan een van de rondleidingen. Ongeveer net zoveel bezochten de twee concerten en andere bijeenkomsten. Het zijn betrekkelijk kleine stapjes in een ontdekkingsreis. Want dat is het. Ombouwen van een gevangeniscomplex naar een open stadsvoorziening is geen sinecure.

Anders dan vroeger staan alle celdeuren van het complex open. Dat is expres. Stapje voor stapje verandert de sfeer van het gebouw. Van een strafinrichting naar een open en levendig gebied in de stad.

De open celdeuren nodigen uit naar binnen te gaan. De celletjes zijn, en dat geldt eigenlijk voor alles in de gebouwen, in oorspronkelijke staat. Teksten op muren verhalen over wat er gebeurde of werd gedacht. De tralies voor de kleine ramen maken duidelijk wat toen niet de bedoeling was.

Elke cel heeft sanitair. Dat moet beslist niet worden gebruikt want het water is afgesloten. Omdat bezoek er in hoge nood wel eens gebruik van wilde maken zijn alle potten afgedekt met plastic. Dat deden de dochters van Van de Sande. Om na afloop te verzuchten: „Mama, wil je alsjeblieft nooit meer een gevangenis kopen?”

Ze ziet er ontzettend moe uit, een dag voor ze met haar meiden een trektocht door Europa gaat maken. Aan haar eigenlijke werk, ze is directeur van een communicatiebureau, komt ze nauwelijks toe. Sinds de stichting de sleutels kreeg is ze vrijwel altijd in de koepel te vinden. Om haar heen heeft ze een flink groepje mensen georganiseerd. Vrijwel zonder budget zijn professionals en veel vrijwilligers, in touw om stapjes mee te lopen in de ontdekkingstocht.

De luchtplaats is inmiddels niet meer in de oude staat. Vroegere gevangenen en later vluchtelingen brachten er hun tijd door om te ontsnappen aan de enorme herrie van de gevangenis. Vluchtelingen maakten er zitjes en tuintjes, maar de hekken om en boven de luchtplaats gaven aan de buitenruimte een ongemakkelijke sfeer. Die zijn allemaal weg. Horeca-ondernemer Hans Schlüter is aangetrokken om van de voormalige luchtplaats een soort stadsstrand te maken.

Gat

In de stenen omheining is een tijdelijk gat gemaakt. Dat was nodig om de enorme hoeveelheid staal af te kunnen voeren. Een groot deel van de stenen is uit het midden van de plaats gehaald. Daarop ligt inmiddels een berg zand. Voor kinderen om in te spelen maar ook geschikt voor Beach Volleybal of andere strandsporten. Het zand voldoet zelfs aan strenge eisen van NOC/NSF zodat zelfs olympische topsport er denkbaar is.

Langs de randen van de binnenplaats bouwt ’hands-on’- architect Gilian Schrofer zitjes en overkappingen. „Hij bouwt ze zelf met een klein ploegje. „Het voordeel is dat ik het niet eerst hoef te tekenen”, zegt de architect met een grote grijns.

Het was een gevangenis dus een horecabestemming rust niet bepaald op de voormalige luchtplaats. Bij de gemeente is een tijdelijke bestemmingswijziging aangevraagd. Die lijkt er inmiddels te komen dus hoopt Schlüter er in de loop van augustus ook een soort strandpaviljoen te openen. Ook voor andere activiteiten zal hij de catering verzorgen, dan komt ook de goed uitgeruste gevangeniskeuken weer in bedrijf.

Onder de koepel loopt een legertje amateurfotografen. Tegen betaling van een tientje mogen ze er fotograferen en dat doen ze naar hartelust. Ze krijgen eerst instructie. „Je mag niet naar de bovenste ringen, dat is te gevaarlijk.” Even later zie je ze toch doen wat niet mag. Elk detail van het monument lijkt de moeite van het fotograferen waard.

De taken beginnen zich te verdelen. Van de Sande spreekt van ’meerdere teams’. Een ruimtelijk team gaat over allerlei architectonische aspecten. Een academisch team maakt plannen voor het University College en praat met de universiteiten en middelbare scholen waarmee samenwerking wordt gezocht. Een programmacommissie zoekt activiteiten om de ruimten in de tijdelijke situatie goed te benutten. Er is een ploeg vrijwilligers gevormd onder aanvoering van buurtbewoonster Saskia Jansen. Ook het financieel beheer krijgt vorm in een aparte werkgroep.

Ook op het stadhuis is een projectgroep gevormd. Van de Sande spreekt van ’prettig korte lijnen’ voor overleg over plannen en ook op vergunningsaanvragen wordt, vindt ze, snel en welwillend gereageerd.

Michael Struis schuift aan. De evenementenorganisator is door het stichtingsbestuur binnen gehaald om evenementen van een hoog artistiek niveau te realiseren. Een eerste ’Koepelsessie’ van zijn hand staat in de agenda voor 9 september. Niet de koepelruimte maar het naastgelegen cellencomplex De Vest is plaats van handeling. "die straalt echte Rock en Roll uit", zegt Struis. De deur erheen is op slot. Vrijwilligster Saskia Jansen beheert de sleutels en moet eraan te pas komen de zijvleugel, waar vroeger jonge gedetineerden en later vrouwelijke vluchtelingen verbleven, open te maken. Via een soort doolhof van gangen en trappen ontwaart zich een keiharde, stalen industriële ruimte.

Honderd mensen maken er in september de primeur mee van een optreden. Het is lastig te duiden muziek, maar de namen erachter beloven heel wat. Ruud Houweling heeft vanwege zijn intense muziek een grote naam. Hij treedt op in gezelschap van Egon Kracht, een van de beste contrabassisten van de lage landen. Voorafgaand wordt, ook in die ruimte, een diner verzorgd. Het evenement was in de kortste keren uitverkocht. „We gaan in alles wat we doen vooral voor artistieke kwaliteit”, zegt Jacqueline van de Sande. Dat past het best bij waar we uiteindelijk naartoe willen. Een complex waar studenten van het University College werken aan hun academische vorming.

Universiteit

Het gebouw de Vest staat op de nominatie er studenten te huisvesten. Dat kan alleen als een universiteit zich eraan verbindt. Het stichtingsbestuur is al geruime tijd in gesprek met de Open Universiteit en de Vrije Universiteit. De besluitvorming daar loopt niet helemaal in pas met het temperament van de voorzitter. Het goede nieuws is dat de gesprekken met de onderwijsinstellingen een nieuwe fase zijn ingegaan, dus zeker niets is afgeketst. Want als dat gebeurt is Leiden wel in last.

Vooral de Vrije Universiteit heeft aangegeven dat het Haarlemse college zich moet onderscheiden van andere University Colleges in Nederland. Zo is in Amsterdam ook een College gevestigd. Dus daarover wordt nu nagedacht en ook in de zomervakantie gaan de gesprekken verder. Een optie is om het onderwijs behalve in het Engels, zoals de bedoeling was, in het eerste jaar ook in het Nederlands te gaan geven.

,,Als we gaan wachten tot alles in kannen en kruiken is gaat de dynamiek eruit", zegt ze stellig. „De ene activiteit roept de andere op. Stilzitten is geen optie.” Tot ook de universiteiten akkoord zijn is alles erop gericht zoveel mogelijk ’hoogstaande’ activiteiten te organiseren en veel bezoek te ontvangen. Deze week vertoeven kinderen van negen tot dertien jaar in de voormalige gevangeniskerk voor een zomerkamp computer-programmeren.

Wil je niks missen van Haarlems Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws