Premium

Drukt corona op de resetknop?

1/3

De overtuiging groeit dat de wereld er na de coronacrisis anders uitziet dan ervoor. Velen die uitzien naar een ’reset van de samenleving’ hopen dat corona, ondanks alle leed en narigheid, die forceert. Dat zoveel tot stilstand komt, onderwerpt ons aan bezinning en die brengt, hopen zij, de mensheid dan in ieder geval iets goeds: inkeer. Na een crisis is het makkelijker afstappen van slechte gewoonten. Maar hoe gerechtvaardigd is dat optimisme eigenlijk, is daar al wat over te zeggen?

De reset, terug naar fabrieksinstellingen, vastgelopen of hinderlijke processen met één comfortabele druk op de knop beëindigen. Dat betekent stoppen met slechte gewoontes als het milieu vervuilen, rijkdom oppotten, luxe verheerlijken en uitbuiten van onze medemensen en dieren. Solidariteit, rechtvaardigheid, gemeenschapszin en duurzaamheid worden de nieuwe richtsnoeren van ons bestaan, waarin we de roofbouw op moeder aarde staken en dankbaarheid tonen voor medemenselijkheid.

Op sociale media gaan filmpjes rond, die deze boodschap verkondigen. Het hartelijke ’thank you corona’ valt niet overal in even goede aarde. We hebben nu wel stille snelwegen, vliegtuigstreepvrije zwerken en geen dronken uitgaanspubliek meer ’s avonds laat op straat, volle ic-afdelingen in ziekenhuizen en alle zorgen en verdriet maken van dergelijke uitlatingen een steen des aanstoots, zoals het instagrammende supermodel Doutzen Kroes afgelopen week ondervond.

Urgenda

De vraag of bijvoorbeeld een organisatie als Urgenda de wind mee heeft door de coronacrisis vindt directeur Marjan Minnesma ’een hele ingewikkelde, die heel snel verkeerd wordt uitgelegd’. De in Zaandam zetelende milieuorganisatie dwong met gerechtelijke procedures af dat ons land dit jaar de CO2-uitstoot met 25 procent terugbrengt ten opzichte van 1990. De politiek is nu aan zet. „En ons land wordt geregeerd door politici, niet door de publieke opinie.”

Hoe corona het denken over het klimaat beïnvloedt, maakt haar dus niet zoveel uit. „Ik begrijp het volkomen dat de hoofden niet naar klimaat staan als dierbaren getroffen zijn door het virus of zelfs overlijden”, zegt Minnesma. De crisis toont wel aan waar globalisering en de wederzijdse afhankelijkheid van landen daarin toe leiden. „Als we verder zijn in de tijd kunnen we kijken naar de lessen die de crisis ons leert. Bijvoorbeeld dat we productie beter regionaal en lokaal kunnen organiseren en hoe we met dieren moeten omgaan.”

Het virus leert ook dat er snel aangepakt kan worden als er een levensgroot probleem aan de deur rammelt. „Dat is met klimaatproblemen wel anders, want het wordt later deze eeuw nog heel ongezellig als we nu geen maatregelen treffen. Je kunt daar beter over discussiëren wanneer het ergste nog niet voor onze neus staat. Als de Noordpool is verdwenen, plus vijftig procent van onze soortenrijkdom.”

Zo is corona toch een wake-upcall voor het klimaat. „Lockdowns voorkom je door op tijd te beginnen. De urgentie moet omhoog. Nu willen we een beetje op de poldermanier ergens in dertig jaar naartoe. Iedereen zou toch op z’n klompen aan moeten voelen, dat dat te laat is?”

Greenpeace

Faiza Oulahsen heeft bij Greenpeace klimaat en energie in haar portefeuille. Bekendheid verwierf zij in 2013 als lid van de dertigkoppige bemanning van het door de Russische marine op de Barentszzee geënterde actieschip Arctic Sunrise. Ze is door de crisis even ontsteld als iedereen: „Het is verschrikkelijk en we gaan het nog keihard voelen.”

Verder kijkend dan dat, ontwaart zij ook dat de mensen, hoe cynisch ze ook kunnen zijn, het roer drastisch om kunnen gooien als de nood er is en de wil er is.

Oulahsen is ervan overtuigd dat die nood er na deze crisis opnieuw komt. „Het wachten is op de volgende crisis en dat is de klimaatcrisis. Ook die gaan wij tackelen en dat kan als we in reactie op de coronacrisis onze economie weer opbouwen en tegelijk weerbaar maken tegen de klimaatcrisis. Klimaatcrisis gaat niet weg, hè. Het is niet zo dat die crisis even on hold is nu corona er is. De klimaatcrisis gaat gewoon keihard door en daar moeten we ons op voorbereiden, want bij die crisis gaat het ook over leven en dood. Over ons welzijn, over onze toekomst en onze economie.”

„Je ziet dat er nu terecht miljarden van de plank worden gehaald door onze overheid en in de economie worden gepompt. Zorg dan meteen dat die economie duurzaam wordt door aan het verlenen van steun voorwaarden te verbinden. Ik heb het niet onderzocht maar mijn gevoel zegt dat mensen door deze crisis meer geloven in onze eigen kracht als mensheid en in de verandering die wij teweeg kunnen brengen. Het is heel gezapig, maar samen staan we echt sterker. En dan kunnen we echt bergen verzetten.”

Amnesty International

Ruud Bosgraaf van Amnesty International is er bezorgd over of de wereld beter uit de coronacrisis komt. „Er is altijd hoop, maar we zijn niet overdreven optimistisch dat als deze crisis achter de rug is, er heel veel gaat veranderen op mensenrechtengebied.” De crisis biedt wel de kans ’onze humanitaire kant te tonen jegens de vluchtelingen aan de rand van Europa’. „De vluchtelingen op Lesbos hadden al lang over Europa moeten worden verdeeld.” Of dat door de corona gedwongen nu wel gaat gebeuren, betwijfelt hij. „Omdat de tendens nu is: grenzen dicht en alles buitensluiten waar we niet op zitten te wachten.”

De coronacrisis zal kwetsbaren, armen, vluchtelingen en mensen in gevangenschap harder treffen dan de rijken. „Die kunnen zich beschermen.” Daarnaast zijn er bedreigingen van de democratie. „Neem Hongarije, dat op het punt staat de democratie af te schaffen. Maar ook Boris Johnson zet in Engeland stappen waar wij vraagtekens bij zetten. Zie de wet die twee jaar blijft gelden en het mogelijk maakt kinderen en volwassenen die besmet zijn met corona op te sluiten. Als de crisis voorbij is, maak ik me er zorgen over dat deze maatregelen niet teruggedraaid worden, omdat de leider ze eigenlijk wel goed uitkomen.”

Bosgraaf begrijpt dat landen alles inzetten om deze crisis in te dammen. Dus ook vergaand met digitale middelen de bevolking in de gaten houden. Zoals in Israël, waar men door de simpele zoekopdracht ’corona’ op Google de verdenking op zich laadt te zijn besmet. „Je hoeft er eigenlijk niet over te twijfelen dat dit in landen als China, Iran en Saoedi-Arabië ook gebeurt. En de vraag is of dit wordt teruggedraaid, of men burgers blijft surveilleren. Dan niet over corona maar over kritische dingen die zij over de regering zeggen.” Bosgraaf vreest voor landen als Israël en Turkije én voor Oost-Europa. „Als regeringen de bevoegdheden na de crisis niet weer loslaten, hebben we op mensenrechtengebied hierna toch wel een flinke stap teruggezet.”

’Duurt het nog een paar jaar, dan kunnen er grote veranderingen komen’

Wie al voor de coronacrisis wensen had, hoeft er niet op te rekenen dat die door de crisis eerder worden gerealiseerd. Dat stelt Wim Derksen, oud-hoogleraar bestuurskunde van onder meer de Universiteit Leiden en een van de Nederlanders die over het Nederland van ’na de corona’ hebben nagedacht. Vragen stellen vindt hij passend bij de situatie, ’want we hebben geen van allen enig idee’.

Komt er een stop op de onbeheersbare globalisering en stappen wij niet meer massaal het vliegtuig in als dit achter de rug is? Is hollen om geld en carrière straks minder belangrijk, nu we collectief in het aangezicht van de dood kijken?

Volgens Derksen staat al wel vast, dat het met de hoogconjunctuur is gedaan. We hamsteren nu nog alsof alles bij het oude blijft maar zullen ons uitgavenpatroon rap aanpassen als we inzien verloren banen niet meer terug te krijgen. Waarop de Staat minder inkomsten heeft en de geldkraan allengs sluit.

De crisis betekent dat we de voordelen van thuiswerken ontdekken en de komende maanden massaal op internet shoppen niet meer gaan verleren. In winkelstraten blijft hooguit een supermarkt bestaan, kantoren komen leeg. Politie en zorg gaan eindelijk de loonsverhogingen krijgen waarom al zo lang wordt gevraagd.

Dat wensen van wereldverbeteraars een impuls krijgen verwacht hij niet. „Het meest kansrijk zijn ontwikkelingen die al waren ingezet en door deze fase een impuls krijgen. Als dit over twee weken klaar is - wat ik overigens niet verwacht - dan gebeurt er überhaupt niks. Duurt het nog een paar jaar, dan kunnen er grote veranderingen komen.”

Voorbeeld van zo’n trend die al is ingezet, is antiglobalisering en alles weren van buiten de grenzen. „Trump, Brexit, dat is allemaal al terugtrekken op het eigen land. We kijken wel naar andere landen, niet omdat we er zorgen over maken hoe het daar gaat, maar om te zien of wat daar gebeurt een voorbode kan zijn voor wat bij ons gaat gebeuren.” Je sterk maken voor het klimaat ziet Derksen niet gauw gebeuren. „Als we hier een tijd mee bezig zijn en we straks eindelijk weer naar buiten mogen als jonge veulens in de wei, dan gaan we bier drinken en toch niet als eerste aan het klimaat denken.”

’Fatsoen en wellevendheid kunnen de vruchten van deze crisis zijn’

In het woord ’crisis’ zit een Grieks werkwoord en dat betekent ’onderscheid maken’, zegt Hans Bouma. De ’dierendominee’ was predikant in onder meer Heerhugowaard en Hilversum. Hij ziet mensen in crises de balans opmaken: „Hoe hebben we tot nog toe geleefd, gaan we door zo, gaan we ons leven veranderen, gaan we onderscheid maken?”

Velen moeten in de huidige crisis nogal wat missen. Aan vrijheid, werk, sociale contacten en mobiliteit. „Pijnlijk vind ik dat zieke mensen, ouderen en dementerenden hun groep moeten missen. Een heel triest gegeven, die vereenzaming.

Als het erop aankomt kunnen we echter heel veel missen. In tijden van crisis maken we onderscheid tussen wat ertoe doet en waar je buiten kunt. Sociale contacten kunnen we niet missen, wel allerlei vormen van luxe, consumentisme, allerlei winkels die permanent open zijn, vier keer per jaar op vakantie gaan.”

„Je kunt niet gelijk met je karretje de supermarkt in om te bemachtigen wat je nodig hebt. Dat kun je als irritant ervaren, het is ook een les. Dat er voedsel is, spreekt helemaal niet vanzelf. Het is ook absoluut niet erg een ander voor te laten gaan. Fatsoen, wellevendheid en bescheidenheid kunnen ook vruchten van deze crisis zijn. We gedragen ons dominant in deze natuur maar zijn maar kleine kwetsbare wezens. We moeten onze plaats weten en als we dat hadden gedaan, dan hadden we veel kunnen voorkomen, daar ben ik wel zeker van.”

Als dierendominee doelt hij natuurlijk op onze omgang met dieren die een rol speelt bij de huidige crisis. „Zeker in het algemeen moeten we veel meer aandacht besteden aan het gevaar van de zoönose, het overspringen van ziekten van dieren op mensen. Eten van dieren, onze omgang ermee, de concentraties van dieren vormen een blijvend gevaar voor de volksgezondheid. Dat zou een leermoment kunnen zijn.”

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.