Premium

Gruwelijke represaille in Amersfoortse voortuin op 5 februari 1945 kost twintig verzetsstrijders het leven

Gruwelijke represaille in Amersfoortse voortuin op 5 februari 1945 kost twintig verzetsstrijders het leven
In 2010 maakte Mick Joffe deze tekening van de situatie vlak na de aanslag.
Amersfoort

Het is precies drie maanden voor de bevrijding, 5 februari 1945. Al twee dagen leeft Amersfoort in angstige spanning. Want iedereen weet dat er een gruwelijke represaille van de Duitsers aan zit te komen na een aanslag van het verzet, die drie Duitse soldaten het leven heeft gekost.

Lees hier alle verhalen over 75 jaar bevrijding

Op 3 februari heeft een knokploeg van het verzet een bomaanslag gepleegd op een seinhuis bij station Amersfoort, om de wissels onklaar te maken. Vlak na die aanslag lopen de met stenguns bewapende verzetslieden een Duitse patrouille tegen het lijf.

Het verzet schiet het eerst; drie doden aan Duitse zijde. De verzetslieden maken zich uit de voeten. De bevolking weet: een represaille zal niet uitblijven.

En die kwam dan ook, gruwelijk en massaal. Op 5 februari worden op last van de Duitse autoriteiten twintig ’Todeskandidaten’ uit diverse Nederlandse gevangenissen gehaald.

De mannen, velen nog in de twintig, worden verzameld en per vrachtwagen naar een plek nabij het seinhuis in Amersfoort gebracht, in de BW-laan, zoals de lokale bevolking de Barchman Wuytierslaan noemt.

Wanorde

De twintig mannen weten al wat hen te wachten staat. Maar toch gaat het niet volgens het inmiddels gebruikelijke scenario bij andere massa-executies, waarbij de gevangenen keurig en meestal zwijgend op een rijtje voor een vuurpeloton worden gezet.

In Amersfoort worden de twintig wanordelijk uit de vrachtwagen geschopt, naar een voortuin van een woning in de buurt van het opgeblazen seinhuis.

In het boek Amersfoort ’40-’45 van historicus JL. Bloemhof wordt een ooggetuige van de massamoord aangehaald.

„Een auto met Grüne Polizei gevolgd door een vrachtauto met jongemannen stopte voor het dubbele woonhuis BW-laan 40-42. De jongens werden uit de auto gedreven de voortuin in, en daar begonnen de Duitsers in het wilde weg de jongens dood te schieten, geen executie, geen opstelling tegen een muur. De jongens tuimelden daarom tegen elkaar. Zij schreeuwden in doodsangst.”

’O god, help!’

„Eén sprong in een Deckungsloch (een gat in de grond waar je je kon verstoppen bij een luchtbombardement, red.) maar een soldaat liep erheen en schoot een paar maal in het gat. Een ander wilde achter de kale struiken wegkruipen, hurkend op de grond, gillend: ’O god, help!’ Een schot deed hem zwijgen. Voorbijgangers zagen het zonder dat zij een hand konden uitsteken, een man begon te vloeken, een vrouw zakte kermend ineen. Al gauw lagen alle jongens op de grond, over en tegen elkaar. Een paar leefden nog, de armen bewogen, benen… Officieren, over de lichamen heen stappend, maakten ze met een nekschot af. Een jongen, die achter het huis was gevlucht, werd door twee soldaten teruggehaald. Hij gilde als een waanzinnige toen hij zijn makkers zag liggen en wilde weer wegrennen. Een schot in zijn achterhoofd maakte een eind aan zijn jonge leven.”

Na een minuut of twee liggen er twintig lijken rondom de woningen op de nummers 40 en 42, kriskras door elkaar, soms over elkaar heen. Een Duitse soldaat plant een bordje in de tuin. ’Saboteurs en Terroristen’, vermeldt het. De lijken moeten op last van de Duitsers 24 uur ter afschrikking blijven liggen, voordat ze naar begraafplaats Rusthof worden gebracht.

Lees ook: ‘De commandant haalde me weg voor het vuurpeloton: Nach Hause!’

Todeskandidat

De meeste van de twintig gefusilleerde mannen waren opgepakt vanwege hun medewerking aan het verzet. Soms deden ze weinig, soms veel, maar in alle gevallen werden ze in de gevangenis bestempeld als Todeskandidat. Dat hield in dat ze standrechtelijk konden worden geëxecuteerd als het verzet een aanslag had gepleegd.

Gruwelijke represaille in Amersfoortse voortuin op 5 februari 1945 kost twintig verzetsstrijders het leven
Om de vijf jaar vindt een officiële herdenking plaats bij het monument in de BW-laan.
© foto mary duinmeijer, 2015

De twintig Todeskandidaten waren het ’wisselgeld’ voor de drie doodgeschoten Duitse soldaten.

Uit Noord-Holland kwamen negen van de twintig slachtoffers. Pieter van den Aakster (48) uit Alkmaar zat vast omdat hij illegale krantjes drukte. Jacob Bekooij (41) uit Haarlem was gearresteerd vanwege illegaal werk. Lambertus Courbois (24) uit Velsen was gearresteerd tijdens een inbraak in Beverwijk samen met Eduard van Heulen (26).

Siem van Duin (26) uit Beverwijk verspreidde illegale kranten en hielp onderduikers. Beverwijker Antonius Kok (39) werkte mee aan het illegale blad De Waarheid. Zijn plaatsgenoot Anton Valk behoorde ook tot de slachtoffers. Johannes Wijfjes (28) was een communistische verzetsstrijder in Haarlem. Joannes Dirks (42) uit Amsterdam was een verzetsstrijder in de hoofdstad.

Uit Zuid-Holland kwamen zes slachtoffers, onder wie Joannes van Kempen (21) uit Noordwijk. Hij was koerier voor het verzet. Vier van de Zuid-Hollandse Todeskandidaten waren lid van een verzetsgroep in Rotterdam.

In diverse steden van herkomst zijn later straten naar de in Amersfoort gefusilleerde verzetsmannen vernoemd.

Albertus Beukman (30) is ook in de voortuin doodgeschoten. Vorig jaar ontstond er ophef over de vermelding van de Amsterdammer op de dodenlijst die sinds 1946 aan de muur van de twee huizen aan de BW-laan prijkt. Beukman was lid van de SS. Mogelijk was hij Todeskandidat vanwege desertie.

De gemeente Amersfoort heeft daarop besloten tot een kleine aanpassing van de tekst onder de rij namen, maar de naam van Beukman wel laten staan. Er stond: ’Zij offerden zich voor de vrijheid’. Dit is vervangen door: ’Wij herdenken hen die vielen voor de vrijheid’.

Burgemeester Lucas Bolsius van Amersfoort is woensdag aanwezig bij de herdenking van het bloedbad in de BW-laan. De herdenking begint om 12.30 uur.

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.