Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Garage Planje aan de Wezenstraat werd vol geraakt: niets van over.
Den Helder

Nee. Hij zal het nooit, nooit vergeten. ,,We schuilden aan het begin van de nacht bij de boerderij aan de Artilleriestraat in de Ouwe Helder. Waar nu de AY Kuijperstraat is, ongeveer, met een stuk of wat Duitse Wehrmachtsoldaten. En die feldwebel zegt - hij heette Erlach - ’Dafür brauchen Sie keine Angst zu haben. Das ist einer von uns.’ Geen twijfel.’’

Lees hier alle verhalen over 75 jaar bevrijding

IJf Blokker (88) woont alweer 18 jaar in zijn geboortestad Den Helder, in betrekkelijke anonimiteit. De voormalig acteur en tv-presentator is sindsdien terughoudend met het geven van interviews. Geen trek in het Swiebertje-effect. Of in zijn geval: het ’Barend Servet-effect’.

Tot er op een dag opnieuw aandacht was in deze krant voor de luchtoorlog en de bombardementen in Den Helder, die hij als kind meemaakte. Het Grote Bombardement, in de zomernacht van 24 op 25 juni 1940, wordt volgens officiële bronnen toegeschreven aan de Britse luchtmacht.

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Na die verwoestende nacht waren overal in de stad gebouwen getroffen. Zoals hier: het politiebureau aan de Prins Hendriklaan.
© Foto’s Helderse Historische Vereniging

Blokker: ,,Toen ik dat weer las, eerlijk waar, ik kreeg gewoon pijn aan mijn maag. Ja, het klopt dat de Engelsen die nacht bommen hebben gegooid op de werf en op de haven. Maar daarna zijn de Duitsers verdergegaan. Het is geschiedsvervalsing om te stellen dat het een Engelse aanval was.’’

Ingrijpend

Het Grote Bombardement op Den Helder is een van de ingrijpendste van de Tweede Wereldoorlog. Urenlang werd de stad bestookt met brisantbommen, brandbommen en lichtfakkels, beginnend in de haven en in de uren daarna ook verder westwaarts, de stad in.

Die nacht stierven 38 mensen en de stad stond in brand. Daarna zat de schrik er goed in. Duizenden Nieuwediepers ontvluchtten de gemeente. Sommigen voorgoed en de stad zou nooit meer hetzelfde zijn. Aan het begin van de oorlog woonden er 38.000 mensen in Den Helder. Toen de stad bevrijd werd door de Canadezen in 1945 waren dat er nog slechts negenduizend.

(Beelden van 25 juni 1940 van het bombardement:)

Behalve een verdrietige episode is het een intrigerende. Want IJf Blokker is niet de enige getuige die zeker weet dat Den Helder die nacht is gebombardeerd door de Duitsers. Meerdere getuigen van toen vertelden eerder dat verhaal, terwijl alle officiële rapporten reppen van een puur Engelse aanval.

Onbegrijpelijk

Ook journalist Anthony van Kampen uitte zijn twijfels in zijn boek ’Burgers van Den Helder’ in 1946, waarin hij optekende dat het ’soms was alsof men de vliegtuigen van het nabij de stad gelegen vliegveld hoorde opstijgen (...) Maar dat was het vreemdste niet. Het állervreemdste, het onbegrijpelijke, het volmaakt-onverklaarbare, het mysterieuze van dat tweede bombardement was dat geen enkele maal de luchtafweer in actie kwam.’

(Ooggetuige van het bombardement:)

Vluchtelingen

Die vraag had ook ene C. van der Drift in een brief aan burgemeester Ritmeester, in de week na het bombardement: ,,Ik sprak enkele vluchtelingen die beweerden dat den eersten aanval een Engels vliegtuig was, maar dat de latere groote aanval Duitschers waren en dat daarom het afweergeschut werkeloos gebleven is, evenzoo de schijnwerpers.’’

Hij krijgt vlot daarna antwoord. Ritmeester schrijft: ,,Naar aanleiding van uw nevengenoemd schrijven deel ik U mede, dat mij mededeelingen zijn gedaan, waaruit mij overtuigend vast is komen te staan dat uitsluitend Engelsche vliegtuigen den aanval op deze gemeente in den nacht van 24 op 25 juni hebben verricht.’’

Vliegtuigfabrieken

Luchtoorlogdeskundige Hans Nauta zocht dat tot achter de komma uit en zowel de Duitse als Engelse archieven en gevechtsverslagen zijn het er over eens dat het de Britten zijn geweest. Voor een belangrijk deel ging het om Engelse bommenwerpers die eigenlijk naar Duitsland moesten, om daar onder meer vliegtuigfabrieken te bestoken.

Maar vanwege slecht weer onderweg mikten ze hun brisantgranaten op een secundair doel: de marinewerf in Den Helder. Heel precies ging dat niet. Bommen die op vliegkamp De Kooy hadden moeten landen, waaierden uit tot Anna Paulowna aan toe.

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Ook aan de Spoorstraat. Alleen de gevel staat nog.

Dus hoe zit dat nou? Met Nauta spreken we nog. Eerst nog even terug naar IJf Blokker. Zijn getuigenis biedt een aantal aanknopingspunten die het onderzoeken waard zijn. Om te beginnen bij de woorden van feldwebel Erlach, die 79 jaar na dato nog echoën in Blokkers hoofd. ’Dafür brauchen Sie keine angst zu haben. Das ist einer von uns.’

Lichtsporen

Blokker: ,,Nee, deze mannen hadden geen voorkennis. Erlach hoorde het aan het motorgeluid, dat het er een van hen was. Er werd ook niet meer geschoten door de luchtafweer. Dat was aan het begin van de nacht wel anders, toen de bommen op de haven vielen. Toen schoten die Duitsers met alles dat ze hadden. De lichtsporen van het Flakgeschut kwamen overal vandaan, tot en met Fort Erfprins toe. Dat was ook een heftige, intensieve aanval. Toen de burgerdoelen, dat was steeds één vliegtuig. Dat draaide een rondje boven de stad, wierp zijn bommen af en ging weer. Dan een kwartier niks en weer één vliegtuig. Zo ging het urenlang door. De Flakstellingen hebben geen schot gelost, geen zoeklicht, niks. Ja, soms één lichtkogel ónder het vliegtuig zodat we het vanaf de grond niet konden zien.’’

De toen negenjarige IJf Blokker mocht die avond laat opblijven. Er waren buren op visite in het bakkershuis van zijn ouders op de kruising waar de Artilleriestraat overging op de Koningsweg (nu de Jacob van Heemskerckstraat), vertelt hij. Hij zat op de grond, te spelen met blikken autootjes.

Verstijfd

,,Toen het begon, was ik zó ontzettend bang. Ik scheet in mijn broek van angst. Ik had van eerdere bomaanvallen gezien dat het vaak een hoekhuis was dat werd geraakt, en vaak een winkel. Net als het onze. Wat me ook was opgevallen, was dat het vaak de wc was die dan als laatste overeind bleef. Dus school ik in het toilet, ik stond helemaal verstijfd.’’

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
De Van Speijkstraat. Het verschil tussen een huis hebben en dakloos zijn.

Die nacht verlieten ze het huis. Hebben nog op de grond gelegen in het grasperkje bij het Ferplegungsambt - het vroegere kledingmagazijn van het Nederlandse leger, waar later Triade in zou komen en dus bij het houten boerderijtje aan de Artilleriestraat. Er was goed contact met de Duitse soldaten die ze daar troffen. Jongens nog, die woonden in geconfisqueerde woonhuizen tegenover her Ferplegungsambt en regelmatig in ontspannen sfeer voetbalden met de oudere broers van IJf Blokker, toen 17 en 19 jaar.

Namen

Hij lepelt zo de namen nog op van die soldaten. Rudolf Matroos, Ewald Woldeid, Franz Müller, Werner Schalke... ,,Ook zo’n jonge vent, die Werner, uit Kiel. 17, 18 jaar, net als mijn broers. Toen dat vliegtuig een paar keer over de stad was gevlogen, dropen de soldaten af. Het was er toch een van hen, daar hoefden ze niet bang voor te zijn.’’

Blokkers theorie is dat de Luftwaffe gebruik heeft gemaakt van de Britse aanval. Na die eerste, grote aanval op de marinewerf, vloog er telkens een enkel vliegtuig over de stad. Gooide zijn bommen af en vertrok. En na een kwartier weer een, en zo vier uren lang. Kwamen ze van een nabijgelegen vliegveld, dat bij de Duitsers in handen was?

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Het zal je huis maar zijn. Aan de Trompstraat.

Waarom? Blokker en anderen voor hem vermoeden dat de Duitsers door burgerdoelen te bestoken en de verdenking op de Britse RAF te laden, een anti-Engels sentiment wilden kweken onder de bevolking. En het liefst nog pro-Duits.

,,Dat wij de pest zouden krijgen aan de Engelsen. De volgende ochtend was het ook op het radionieuws. Een vreselijk bombardement op Den Helder, met zo veel doden, door de Engelsen. En op de begrafenis van die arme mensen stonden ze er hoor, Duitse officieren met hun goeie gedrag. Allemaal propaganda. En die propaganda werkt tot op de dag van vandaag door.’’

Atlantikwall Centrum

Hij doelt onder meer op het pas geopende Atlantikwall Centrum op Huisduinen. Blokker bezocht het en vond het mooi en hij vond het interessant, maar ook ergerniswekkend. Zo niet boosmakend. Want centraal in de expositieruimte staat een scherm waarop bombardementen op Den Helder worden getoond. Dat van 24 op 25 juni 1940 wordt er klip en klaar toegeschreven aan de Royal Air Force.

Het interactieve scherm in het nieuwe museum op Huisduinen toont de plattegrond van het Den Helder van toen. De grote woonwijken De Schooten en Nieuw Den Helder bestaan nog niet, de forten uiteraard wel. De bezetter heeft daar zijn luchtafweer geïnstalleerd, en dan nog buiten beeld op De Mok op Texel. Bommenwerpers glijden over het beeld en laten een spoor van kraters achter. Eerst de werf, dan de Binnenhaven en dan verder de stad in.

(Ooggetuige van het bombardement:)

Discussie

,,Ja, ik weet van de discussie over dit bombardement’’, zegt André Koning van het Atlantikwall Centrum, dat - zien we nu om ons heen - opvallend in trek is onder uitgerekend Duitse toeristen. ,,Om stil van te worden’’, zegt een Duitse man in een zeiljack, geconfronteerd met de daden van zijn landgenoten van twee generaties voor hem. En de collateral damage die Den Helder ten deel viel omdat de Duitse Kriegsmarine de stad uitzocht als uitvalsbasis.

De stad werd door de aanwezigheid van de Duitse marine een doelwit voor de geallieerden en is met zo’n 150 luchtaanvallen het meest gebombardeerd van het hele land. Op een enkele Duitse aanval op de dag van de capitulatie na waren het bommen van bondgenoten, blijkt uit officiële documenten aan zowel Duitse als Britse zijde. De Egmondse luchtoorlogsdeskundige Nauta zocht dit nauwgezet uit in archieven in binnen- en buitenland.

Schuldvraag

André Koning: ,,We zijn bij het maken van deze presentatie afgegaan op wat er in de officiële bronnen staat. Het valt niet mee om alle details precies juist te hebben. We weten niet precies uit welke hoek de vliegtuigen aanvlogen. Maar juist die belangrijke schuldvraag; als er hard bewijs komt dat de Duitsers het Grote Bombardement halverwege hebben overgenomen, dan passen we de presentatie natuurlijk aan.’’

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Het Arsenaal op de werf werd vol getroffen en brandde volledig uit. Een dikke rookwolk trok over de stad.
© Foto Collectie Helderse Historische Vereniging

Hans Nauta dan. Hij twijfelt niet aan zijn bevindingen. Volgens hem is er voor elk van de opvallende bevindingen van IJf Blokker een logische verklaring. Door de aanvankelijke aanval op de werf stond het Arsenaal in lichterlaaie. Een dikke deken van rook trok over de stad.

Dat bemoeilijkte niet alleen het mikken voor de Britse vliegers - een verklaring waarom zoveel bommen op burgerdoelen terechtkwamen - maar ook waarom zoeklichten en luchtafweer geen zin hadden. Er was eenvoudigweg niets te zien. Dat staat ook letterlijk in het Duitse Kriegstagebuch: luchtafweer was niet mogelijk omdat het zicht verhinderd was.

Geen bommenwerpers

Ook de suggestie dat er Duitse bommenwerpers van een nabijgelegen vliegveld kunnen zijn gekomen, wijst Nauta van de hand. Er waren aan het begin van de oorlog geen bommenwerpers gestationeerd in dit deel van het land.

Niet op het Helderse vliegkamp De Kooy, niet op Texel, niet op Bergen. ,,Ik wil meteen aannemen dat deze feldwebel dacht te horen dat het Duitse vliegtuigen waren’’, zegt Nauta, maar dat betekent nog niet dat het zo was.

Zo was er die nacht wel een Duits vliegtuig in de lucht. Engelse rapporten bevestigen dat Britse vliegers werden aangevallen door een Messerschmitt jachtvliegtuig. Dat kan een bekend geluid zijn geweest. Nauta: ,,Daarnaast was het voor het eerst dat er Wellingtons boven Den Helder vlogen. De soldaten kenden het geluid van Lockheed Hudsons en dit klonk natuurlijk anders.’’

Dat mensen als IJf Blokker tot op de dag van vandaag en tot op het bot overtuigd zijn gebleven dat Den Helder in brand stond door Duitse bommen, komt volgens Nauta door ’cognitieve consistentie’. Huiselijk uitgedrukt: de mensen konden zich niet voorstellen dat deze verwoesting door vrienden was veroorzaakt.

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Mannen zoeken tussen de resten van een huis aan de Molenstraat, de nieuwste generatie kijkt toe.

Nauta: ,,Ik geloof meteen dat meneer Blokker heilig gelooft in wat hij denkt te hebben meegemaakt. En ik schep er geen genoegen in om te zeggen dat hij het mis heeft. Maar dat is wel wat de bewijzen zeggen.’’

Verdonkeremanen

IJf Blokker is niet overtuigd. Dat het op papier staat, betekent nog niet dat het zo was. ,,Er werd toch gewerkt met gecodeerde berichten?’’, vraagt hij retorisch. ,,Wie weet wat daar mistaald is in Engeland. En de Duitsers, ja, die hadden natuurlijk alle reden om hun actie te verdonkeremanen.’’

Is het denkbaar? Was er de Duitsers zo veel aan gelegen om de publieke opinie te beïnvloeden dat ze puur uit propagandadoeleinden de Luftwaffe op Den Helder loslieten?

’Van je vrienden moet je’t hebben’

Een zoektocht online en in openbare bronnen levert geen bewezen voorbeelden op van een dergelijke actie door de nazi’s. Wel van propaganda-acties ná een Brits of geallieerd bombardement. Zoals die op Nijmegen, Arnhem en Enschede. In de dagen na die verwoesting kwamen de affiches met tekeningen van bommen en het opschrift ’Van je ’vrienden’ moet je ’t hebben’. Maar nergens bewijs dat burgerdoelen bewust werden geraakt door de Luftwaffe om in de schoenen van de geallieerden te schuiven.

Wie zat er achter het verwoestende bombardement op Den Helder van 24 juni 1940? ’De mensen die er bij waren, worden niet meer geloofd’ [video]
Propaganda-affiche, verspreid na ’vergissingsbombardementen’ op Arnhem, Nijmegen en Enschede in 1944. De tekst luidt ’Van je ’vrienden’ moet je’t hebben’.

We leggen de vraag voor aan Gerard Groeneveld, de in Santpoort-Zuid woonachtige historicus, onderzoeker en journalist die geldt als expert op het gebied van nazi-propaganda.

,,Het korte antwoord is: nee’’, zegt hij beslist. ,,Er zijn geen voorbeelden van geweld als propagandamiddel op deze manier. Wel dat mensen het dachten, maar dat het echt anders bleek. Zo ging dat ook met het bombardement op het Rozenprieel in Haarlem. Getuigen dachten zelfs Duitse merktekens te hebben gezien op dat vliegtuig. Maar het was toch echt een Engels vliegtuig.’’

Niet aannemelijk

,,Het is ook niet aannemelijk’’, vervolgt Groeneveld, ,,om te bombarderen voor propagandadoeleinden. Bombardementen zijn risicovol en kosten veel geld. En het leger gaat over de bommen. Dat kiest doelen om strategische overwegingen, niet om een bijverschijnsel als propaganda. Daar komt nog bij dat de Duitse propagandamachine anders dan in eigen land, hier in Nederland sowieso niet erg effectief is geweest. Je had een klein percentage collaborateurs, een klein percentage in het verzet en de grote, zwijgende meerderheid die hoopte op bevrijding. En dat is gedurende het verloop van de oorlog zo gebleven.’’

’Duitse leugen’

Daar sta je dan, als eenvoudige burger tegenover al die bewijslast. In aanloop naar publicatie van dit artikel legden we het IJf Blokker nog maar eens voor. Zetten we publicatie door?

Hij reageert resoluut. ,,Jazeker. Dit verhaal moet verteld. Wij worden niet meer geloofd. Wij, mensen die er zelf bij waren, tegen deskundigen die het nooit hebben meegemaakt, die de Duitse leugen blijven verspreiden. Theorieën van de mensen die er niet bij waren. Ik heb een heldere lucht gezien. En geen Messerschmitt gehoord. Geloof me: dat geluid had iedereen in Den Helder herkend, dat geluid kenden we heel goed, helaas.’’

Zijn ogen zijn fel. Hij zwijgt even. ,,Geschiedsvervalsing, ik blijf er bij.’’

Luister hier naar de documentaire: Het Spoor Terug: Bommen op Den Helder

Meer nieuws uit Regio

Keuze van de redactie