Haarlemse tuinman Herman Groenendaal weigert ’opleiding tot moordenaar’

Demonstratie in Amsterdam tegen de gevangenneming van Groenendaal.
© NTR
Haarlem

Herman Groenendaal uit Haarlem was voor de oorlog de beroemdste dienstweigeraar. In de slotaflevering van de NTR-serie ’Een bezeten wereld’ komt zijn kleindochter Marja Hoffman aan het woord: „Hij zal gedacht hebben: Hoe kunnen jullie dat nou doen? Na zo’n oorlog de mensen tot moordenaar opleiden?”

De oorlog waar zij over rept was de Eerste Wereldoorlog en haar grootvader dankte zijn beroemdheid aan het feit dat hij direct na zijn arrestatie in hongerstaking was gegaan. Het leidde in het land tot een golf van medeleven en protest.

De Haarlemse tuinman (1901-1979) hoorde tot de lichting 1921. Hij streefde naar vrede en gerechtigheid en weigerde zijn dienstplicht te vervullen. Voor straf werd hij tien maanden opgesloten in het tot gevangenis omgebouwde Fort bij Spijkerboor.

Fort bij Spijkerboor deed dienst als gevangenis.
© NTR

Dit onderdeel van de Stelling van Amsterdam in de Beemster was de plek waar dienstweigeraars gevangen werden gezet. Talloze mannen die zich in de geest van Groenendaal verzetten tegen het militarisme kwamen hier terecht. De uitzending neemt een kijkje in dit hermetisch afgesloten fort en brengt de tijd van ’het gebroken geweertje’ tot leven.

Nadat de wapens elders in Europa zwegen op 11 november 1918 stak ook in ons land het streven naar pacifisme de kop op. De tijd was rijp aan de oorlog zelf ’de oorlog te verklaren’.

Tegelijk greep een geest van revolutie om zich heen, komend vanuit het oosten en de angst was dat die bij de landsgrens geen halt zou houden. Er kwam een binnenlandse veiligheidsdienst, die tal van organisaties in de gaten ging houden. De naam Wolgaklanken was voor een mandolinegezelschap voldoende om aandacht van de dienst op zich te vestigen.

In Amsterdam is gepoogd een revolutie te ontkenenen, nadat de socialist Pieter Jelles Troelstra in de Tweede Kamer op 12 november 1918 revolutionaire woorden sprak. Belagers van een Amsterdamse kazerne, die de soldaten op 13 november wilden overhalen met hen mee te demonstreren, werden onder vuur genomen en drie van hen vonden de dood.

Bij een grote demonstratie die op 14 november was gepland op het Beursplein in de hoofdstad, kwam slechts een man of vijftig opdagen. Tot zover de revolutie in Nederland.

Schade aan het Haagse woonhuis van een van de rechters die Groenendaal veroordeelden.
© NTR

Twee mannen die erbij waren toen de drie werden doodgeschoten bliezen samen met twee anderen de gevel op van het Haagse woonhuis van een van de rechters die Groenendaal veroordeeld hadden. De dienstweigeraar staakte subiet zijn hongerstaking, want hij wilde niet dat er in zijn naam geweld werd gepleegd.

Documentaire

Een bezeten wereld

Aflevering 6 (slot): ’Oorlogsangst’, NPO 2, vrijdag 21.05 uur.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.