Premium

Internationaal kunstenaar doet onderzoek in Zaanse kogelfabriek

Internationaal kunstenaar doet onderzoek in Zaanse kogelfabriek
Nicolás Jaar in het HEM.
© Foto Menno Kok

De omgeving opzuigen als een spons en er vervolgens muziek uitwringen. Zo ongeveer gaat de Chileens-Amerikaanse kunstenaar en componist Nicolás Jaar te werk tijdens een intensief verblijf van tien weken in het HEM in Zaandam.

Het nieuwe ’huis voor eigentijdse cultuur’ slaat daarmee in het jaar nul van haar bestaan voor de tweede keer een piketpaal van formaat: een sterk conceptueel project, uitgevoerd door een internationaal opererend kunstenaar, met als bron het hyperlokale. Woensdag was er een eerste proeve te beleven, vandaag gaat het project officieel van start.

Wereldreiziger en multitasker Jaar heeft de groep waarmee hij aan de slag gaat een naam gegeven die is voortgekomen uit de omgeving waar hij aan het werk gaat: de Shock Forest Group. Het team is genoemd naar het bos op het Hembrugterrein, waar Het HEM is gevestigd. Dit bos werd in de volksmond het Plofbos of het Schokbos genoemd, als verwijzing naar de proeven met explosieven en de militaire oefeningen die er jarenlang zijn gedaan.

Het Hembrugterrein is van oorsprong een gebied waar sinds eind 19e eeuw achter hoge hekken vuurwapens en munitie voor het Nederlandse leger werden gefabriceerd. Jaar was al langer op zoek naar een tunnelachtige ruimte om muziek in te componeren en die vond hij in de 200 meter lange schietbaan, die deel uitmaakt van het gebouw waarin Het HEM is gevestigd.

De Shock Forest Group is een twaalfkoppig onderzoeksteam dat bestaat uit architecten, cartografen, linguïsten, codeerders, stedenbouwkundigen, geluidsmakers, biologen, genetici, grafisch ontwerpers en ingenieurs. Zij gaan onder leiding van gastcurator Jaar een experiment aan: een open onderzoek waarvan de onderdelen zich gaandeweg zullen ontwikkelen.

Het einddoel is duidelijk: het maken van een ’instrument van resonantie’ dat de omgeving in zich opneemt en analyseert en die gegevens ordent of verstoort. „Dat instrument moet niet letterlijk worden genomen”, zegt Rieke Vos, curator van Het HEM. „Je moet het zien als een methode om de bevindingen van het onderzoek in geluid weer te geven.”

Onderzoekslab

Een en ander komt tot stand gedurende de drie maanden dat Jaar en zijn team in Het HEM zijn. Maar gaandeweg is er voor het publiek voldoende te beleven. De ingang van het 200 meter lange complex is voor deze gelegenheid aan de kop van het gebouw gemaakt, zodat de bezoeker een logische route volgt. Die begint in een kamer waar Jaar iedere dag een nieuwe compositie opneemt, die gedurende de rest van de dag te horen is. In de tweede kamer is het onderzoekslab van de Shock Forest Group gevestigd.

Vanuit de enorme centrale ruimte kan het geluid- en lichtproject ’Incomprehensible Sun’ worden bezocht. Dit is te beleven in de eveneens 200 meter lange schietkelder van het gebouw. „Jaar had vanaf zijn zeventiende al de wens om een compositie voor een tunnel te maken”, zegt Rieke Vos. „Die mogelijkheid heeft hij hier gevonden.”

In de aardedonkere schietkelder verschijnt op kniehoogte een immense ’zonnestraal’, waarin het stof van de ruimte rondwolkt en de indruk geeft van een sterrenstelsel in beweging. Ondertussen zweeft het indrukwekkende geluidstapijt van Jaar door de ruimte. Slechts vier bezoekers per keer kunnen er naar binnen. Rondlopen mag, de bezoeker bepaalt met de snelheid en koers van zijn wandeling het verloop, het ritme en de duur van het stuk. „Kan geluid dit soort militaire plekken helen?”, vraagt Jaar zich af.

Bunkers

Jaar zelf is gefascineerd door zowel het gebouw als het naastgelegen bos. Hij zal met zijn team diep in de geschiedenis duiken en alle facetten van het terrein boven water pogen te krijgen en te duiden. Dat de klimop die op het terrein woekert in staat is om solide bunkers op te vreten, boeit hem. En de vraag waarom de grootste reigerkolonie van Europa die in de bomen op het terrein huisde plots verdween ook. „We hebben voormalige fabriekswerkers ontmoet die vertelden dat er in de jaren ’60 zoveel reigers waren dat ze met paraplu’s moesten rondlopen tegen de reigerpoep”, aldus Jaar.

Gedurende het verblijf van Jaar zijn er lezingen, rondleidingen, concerten en andere evenementen, die allemaal het gebouw en het Hembrugterrein als thema hebben. Op 30 november is de finissage.

’Chapter 2WO’, Nicolás Jaar en de Shock Forest Group, 19 september tot en met 1 december. Er is een uitgebreid publieksprogramma met lezingen en rondleidingen. Web: hethem.nl

Meer nieuws uit Cultuur

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.