Premium

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’
Frank Petiet, Marius Bruijn en Tessel Dekker.
© Foto United Photos/Paul Vreeker
Haarlem

Avond aan avond werkten de Haarlemse kunstenaars Marius Bruijn, Tessel Dekker en Frank Petiet aan een nieuwe, handgetekende stadsplattegrond annex wandelkaart van Haarlem. Maar dan wel een van de Spaarnestad uit de late middeleeuwen. Monnikenwerk was het. Maar nu is hij af: zo moet Haarlem eruit hebben gezien in 1450. Een plattegrond die het Haarlem van die tijd laat zien, bestond tot deze week nog niet.

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’
De plattegrond als poster.

Het jaar 1450 is niet toevallig gekozen, vertellen de makers. Marius Bruijn: ,,Haarlem maakt in de vijftiende eeuw een bloeiperiode door, een eerste Gouden Eeuw. Het stratenpatroon zoals we dat nu nog steeds kennen in de binnenstad, bestaat al, zodat je de stad ook meteen herkent. Ondertussen zie je nog de oude middeleeuwse kloosters, die later zullen worden afgebroken.’’

Drempel

Het is een stad op de drempel tussen middeleeuwen en een nieuwe tijd. De storm die de Hoekse en Kabeljauwse twisten ook in Haarlem veroorzaakte, is net even gaan liggen. Het Spaans beleg en - kort daarop - de grote brand die 1576 een kwart van de stad in de as zal leggen, zijn gebeurtenissen van de toekomst.

Op de kaart van Marius Bruijn, Tessel Dekker en Frank Petiet zie je de Grote of St.-Bavokerk in aanbouw. Het koor van de huidige kerk staat er al. Je ziet hoe het gigantische gotische bouwwerk als het ware over zijn kleinere voorganger heen wordt gebouwd.

Met oog voor detail zijn stadspoorten, bruggen en kerken getekend. Waar nu de Vijfhoek ligt, liggen in 1450 de bleekramen van de Haarlemse lakenindustrie. Op de diverse boerderijen binnen de stadsmuren grazen koeien en schapen en bij een van de kloosters zien we een monnik met de armen ten hemel gespreid. ,,Ja, die beesten en mensjes moesten er ook op’’, zegt Tessel. ,,Anders wordt zo’n plattegrond toch wat kil.’’

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’
Detail: de Grote Houtpoort.

1450 mag dan een prachtig jaar zijn om Haarlem in beeld te brengen, probleem is wel dat er uit die periode noch uit perioden daarvoor kaarten voorhanden zijn die houvast bieden over hoe de stad er toen eigenlijk uitzag. De oudste plattegrond van Haarlem is die van Jacob van Deventer uit 1560.

,,Die kaart hebben we inderdaad als uitgangspunt genomen’’, vertelt Frank. ,,Vervolgens moesten we kijken wat een eeuw eerder anders was. Maar dat was vooral het werk van Marius. Hij is de historicus.’’

Archeologie

,,Ik heb met name veel gehad aan de publicaties van Bureau Archeologie van de gemeente Haarlem’’, vertelt hij. ,,Daar vind je de informatie op huizenniveau, dat is goud waard. Daarnaast heb ik onder meer de boeken van Wim Cerutti over het Haarlemse stadhuis en de Janskerk gebruikt, het boek ’Tot op het Bot’ van de Haarlemse stadsarcheoloog Anja van Zalinge, maar ook allerlei verslagen die in het Noord-Hollands Archief zijn te vinden. Zo kon ik uit de jaarverslagen van de Bavo opmaken hoe ver de bouw van de kerk gevorderd was in 1450.’’

Niet elk puzzelstukje bleek vindbaar. Frank: ,,Hoe het nou precies zat met de oevers van het Spaarne is niet duidelijk. Er zijn kademuren gevonden uit die tijd, maar de meningen lopen uiteen over de vraag of die nu helemaal doorliepen of dat er ook gedeeltes waren zonder muur. Op de plattegrond van Van Deventer zie je toch ook nog strandjes.’’

Interpretatie

Marius: ,,Hoe het St. Gangolf-gasthuis, dat tot de stadsbrand van 1567 op de huidige Botermarkt stond, is ook onbekend. Daarbij zijn we uitgegaan van vergelijkbare gebouwen uit die periode.’’

Tessel: ,,We hebben ruimte genomen voor interpretatie.’’

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’
De poster wordt verkocht in duurzame kartonnen koker.

Frank: ,,De torens van de stadsmuur bijvoorbeeld. Die zijn rond, maar soms ook met een rechte achterkant. Sommige hebben een puntdak. Die verschillende varianten zijn er waarschijnlijk wel geweest in de muur van 1450. Maar hoe welke toren er afzonderlijk nou precies heeft uitgezien, weten we niet.’’

Het doet weinig af aan de minutieuze precisie waarmee het drietal te werk is gegaan om de middeleeuwse stad tot leven te wekken. Dat de plattegrond ook daadwerkelijk een beetje lijkt te leven, is vooral te danken aan het feit dat alle gebouwen zo’n beetje twee keer groter zijn getekend dan ze in de juiste verhoudingen ten opzichte van hun omgeving zouden moeten zijn. Om daarvoor de ruimte te creëren, moest uiteraard wel gesnoeid worden in het aantal te tekenen panden.

Tessel: ,,Het moest een plattegrond worden die je als het ware in kon lopen. Vanaf het begin was duidelijk dat we hem als stadswandeling wilden presenteren. Pas later kwam het idee om hem ook als poster te laten drukken.’’

Gummen

Ja, er is heel veel gegumd. Bruggen die toch geen bruggen waren of torens die toch anders stonden.

Tessel: ,,Aanvankelijk hadden we veel meer rode daken op de huizen, van steen dus. Dat hebben we later teruggebracht naar riet en hout. Riet is geel bij ons, hout bruin. In werkelijkheid is een rieten dak eerder bruin en hout al gauw zwart, maar op zo’n tekening zou je het dan niet als riet en hout herkennen.’’ Frank: ,,Kun jij zien wie wat getekend heeft? Niet? Onze stijlen zijn inderdaad gaandeweg steeds meer naar elkaar toe gekropen, volgens mij.’’

Tessel: ,,Bij het tekenen hebben we de plattegrond eerst in twaalf stukken verdeeld en daarna elk twaalfde deel weer in drieën. Zo tekenden ieder van on steeds zijn eigen deeltje. Die koeien? Die zijn van mij, ja.’’

Frank: ,,Er zitten ook paar grapjes voor onszelf in. Onze vaste kroeg in de Koningstraat is in 1450 ook een café, zo hebben we besloten. Kijk, dat zie je aan dat hele kleine uithangbordje aan de gevel.’’

En zo blijf je kijken en ontdekken. In het Haarlem van 1450.

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’
De wandelroute.

Middeleeuwse stad als poster en wandeling

De plattegrond ’Haarlem in de Middeleeuwen’ is vanaf eind deze week verkrijgbaar als poster (vijftien euro) en als stadswandeling (drie euro).

De wandeling voert langs zeventien historische locaties: van het stadhuis aan de Grote Markt via onder meer het poortje van het voormalige Onze Lieve Vrouwe Gasthuis in de Jansstraat, de Scheepmakersdijk, de Amsterdamse Poort en de Gravenstenenbrug naar de Vleeshal.

Poster en wandelplattegrond zijn te verkrijgen bij onder meer de VVV, de betere boekhandels, Frans Hals Museum, Archeologisch Museum Haarlem, Hovingh Antiquariaat en The Irrational Library. Zie ook: www.segolia.net.

De makers

Kunstenaars maken ’nieuwe oudste kaart van Haarlem’
De makers: Marius, Tessel en Frank

Marius Bruijn is theatermaker en kunsthistoricus. Hij maakt theater op historische locaties, op festivals en in musea. Hij onderzoekt middeleeuwse cultuur en architectuur.

Tessel Dekker is vormgever, illustrator en animator. Zij ontwierp getekende posters voor Haarlemse festivals als Kerkennacht en Nazomernachtlicht. Ze tekent ook Haarlemse bieretiketten, platenhoezen en boeken.

Frank Petiet is tekenaar en vormgever. Hij maakte posters voor onder andere The Irrational Library, Bevrijdingspop, Beeckestijnpop en de protestantse kerk Haarlem.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.