Premium

Puzzelen met loodzware grafzerken in Haarlem [video]

Puzzelen met loodzware grafzerken in Haarlem [video]
Haarlem

De loodzware zwarte grafstenen in het koor van de Grote Kerk in Haarlem worden rechtgelegd. Het daartoe gespecialiseerde bedrijf Vreeker BV is daar deze weken mee bezig in opdracht van de Vrienden van de Bavo. De werkzaamheden geven aanleiding tot nader archeologisch onderzoek naar de oudste geschiedenis van de kerk. Met tot nu toe onder meer een fraaie vondst die meer vertelt over de oudste stenen voorganger van de Bavo op deze plek.

Het lijkt op puzzelen met hele zware puzzelstukjes. Sommige stukjes wegen ruim 1600 kilo. Een aantal daarvan is bovendien gebroken.

In opdracht van de Vrienden van de Grote of St.-Bavokerk is de firma Vreeker BV de oude grafzerken vloer in het koorgedeelte van de kerk aan het rechtleggen. Dat was nodig ook. Je brak daar bijkans je nek.

De werkzaamheden zijn onderdeel van een gehele renovatie van het koor op initiatief van de Vrienden. Eind vorig jaar werd in dat kader al een deel van het koorhek opgeknapt. ,,Als dit klaar is, wordt verder gegaan met hek, daarna met het hout en het schilderwerk’’, vertelt Vriendenvoorzitter Jean Laurey. ,,Ja, dit is een tamelijk grote operatie.’’

Puzzelen met loodzware grafzerken in Haarlem [video]
Randy de Graaf (links) Erwin Louter (staand) en Daan Slinger ploeteren op een zerk die niet direct op zijn plaats wil.
© Foto United Photos/Paul Vreeker

Een zerkenvloer rechtleggen is iets anders dan een badkamervloertje, zo veel is duidelijk. De mannen van Vreeker BV worstelen deze donderdagochtend met een weerbarstig stuk steen. De zerk is gebroken en het losse brokstuk laat zich vooralsnog niet aan de rest van de steen leggen.

Het takelwerktuig zuigt zich vacuüm aan de steen, zodat die gehesen kan worden. Daaronder wordt een nieuw laag ’gestabiliseerd’ zand - een mengsel van zand, cement en water - neergelegd die toekomstige verzakkingen moet tegengaan. Afgebroken stukken worden gelijmd. Voor de precieze hoogte van de vloer is uitgegaan van een aantal grafkelders: die laten zich immers niet verhogen of verlagen.

Puzzelen met loodzware grafzerken in Haarlem [video]
... en een stukje bij-beitelen.

,,Het mengen van zand, cement en water doen we buiten’’, legt Erwin Louter van Vreeker BV uit. Het stof van het cement wil je hier binnen niet hebben. Dat zou vooral voor de orgelpijpen funest zijn. Dus lopen we met emmertjes heen en weer.’’

Müller is groot in de Bavo maar zijn pijpen verdragen de allerkleinste stofdeeltjes nu eenmaal slecht.

Zijn collega’s Daan Slinger en Randy de Graaf puzzelen verder met de onwillige steen. Randy: ,,In de tijd dat we nu met deze bezig zijn, doen er normaal vijf hoor. Maar het komt goed!’’

Ontdekking oudere Bavo

Dat de zerken weer even van zijn plaats gaan, is koren op de molen van archeologen van de gemeente Haarlem. Het geeft nieuwe ruimte voor onderzoek. Tussen 2014 en 2017 werd al diverse keren uitgebreid gegraven naar de fundamenten van de stenen voorgangers van de huidige kerk.

Puzzelen met loodzware grafzerken in Haarlem [video]
Passen en meten...

Onduidelijk is nog altijd hoe die er precies hebben uitgezien. Voor de latere graven in de Bavo is een deel van die oude fundamenten verwijderd, wat een reconstructie lastig maakt.

Nieuw graafwerk deze week geeft echter weer een stukje van die puzzel prijs. Pal achter het koorhek, onder een zerk die destijds niet gelicht is, wordt - eigenlijk tegen de verwachting in - een nieuw stuk tufstenen muur gevonden. Die muur staat haaks op een stuk muur die van zuid naar noord loopt en die in 2015 als werd gelokaliseerd.

Archeoloog Sem Peters: ,,Onze voorlopige conclusie was toen, dat dát de oostelijke buitenmuur was. Dat zou betekenen dat de oude kerk geen ronde absis had, maar een rechte kerkafsluiting. Nu zien we dat de kerk een stuk groter was dan we destijds vermoedde. Dat is wel een doorbraakje in dat onderzoek. Ik word hier erg blij van.’’

Puzzelen met loodzware grafzerken in Haarlem [video]
Archeologen Sem Peters en Anja van Zalinge bij de net ontdekte tufsteen muur van een oudere versie van de Bavokerk. Tussen hen in een opgegaven kinderskeletje.

In de dezelfde hoek is ook het skelet van een kind tevoorschijn gekomen. Gezien de diepte van het graf stamt het vermoedelijk uit tweede helft van de 18e eeuw.

Begraven in de kerk werd in Nederland definitief verboden in 1829. Op een enkel skelet en wat los botmateriaal zijn nagenoeg alle graven in de loop der tijd geruimd. Dit kindje is vermoedelijk blijven liggen, omdat het graf zich zo dicht tegen het hek en de wand van het koor bevindt.

Een foto-impressie van het verloop van de werkzaamheden is te vinden op de website van de Vrienden van de Bavo.

Sporen oude stadsbrand, maar welke?

Bij het archeologisch onderzoek zijn deze week vermoedelijk ook de sporen gevonden van een van de grote stadsbranden die Haarlem heeft geteisterd.

Van welke is nog onduidelijk.

Stadsarcheoloog Anja van Zalinge: ,,De brandsporen zijn gevonden op iets minder tweeënhalve meter diepte. Dan zit je op het middeleeuwse straatniveau. De plek van de sporen is buiten de muren van de toenmalige kerk, een voorganger van deze.

Het kan zijn dat het sporen zijn van de grote stadsbrand van halverwege de 14e eeuw. Dan zou het kunnen gaan om brandresten van de toenmalige kerk, die toen ook is afgebrand, of van huizen eromheen.

Het kan ook zijn dat het van een van de branden een eeuw eerder stamt. We weten uit archieven dat de toenmalige boswachter van de Haarlemmerhout destijds een brandbrief deed uitgaan over illegale kap in het stadsbos, door mensen die met dat hout hun huizen weer opbouwden.

We gaan de gevonden brandresten nog laten dateren om daar duidelijkheid over te krijgen.

Het mooie van deze vondst is, dat dit een van de weinige archeologische bewijzen is van zo’n grote stadsbrand.’’

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.