Zwaarbeveiligde bunker vol oude nitraatfilms in duinen Overveen

Catherine Cormon van het Eye Filmmuseum in een van de kamers vol filmblikken.
Overveen

Landgoed Koningshof in Overveen is een populair wandelgebied. Weinig wandelaars zullen zich ervan bewust zijn dat het natuurgebied ook een bunker herbergt waar duizenden blikken met nitraatfilms liggen opgeslagen. Nitraat werd vroeger veel gebruikt als filmmateriaal, maar is inmiddels achterhaald. Toch wordt het bewaard omdat er geen kopieën van zijn. De bunker is zwaar beveiligd vanwege de brandbaarheid van nitraat.

Bij de bunker staat een bestelautootje met vijftig pizzadozen. Catherine Cormon, hoofd collectie beheer van het Eye Filmmuseum, maakt er een open. In de doos zit geen dampende pizza, maar een grote rol nitraatfilm.

,,Die moet zo snel mogelijk uit de doos’’, stelt ze vast. ,,Het karton in pizzadozen bevat te veel zuur. Dat is slecht voor de films.’’

De verscholen ingang van de bunker

De partij dozen met films is afkomstig van een verzamelaar die zijn collectie heeft aangeboden aan het Filmmuseum. Voor medewerkers uitgebreid gaan bekijken wat er allemaal op staat, moet het spul eerst zorgvuldig worden opgeborgen, want nitraatfilms zijn uiterst brandbaar.

Als ze eenmaal vlam vatten, valt er niet tegenop te blussen. ,,Maar je moet erg je best doen om het in brand te krijgen, hoor’’, verzekert Cormon. ,,Bovendien bergen we alles echt heel veilig op.’’

Een auto vol pizzadozen met films.

Zwaar beveiligd is het zeker in de bunker die het Filmmuseum al jaren heeft op het populaire landgoed Koningshof in Overveen. Een betonnen bouwwerk dat in een duin verzonken ligt en amper zichtbaar is vanaf de paden. Wandelaars hebben geen idee van wat daar verborgen ligt. ,,En zo willen we het graag houden’’, zegt Cormon.

Nitraatfilms zijn iets uit de oude doos. Alle oude films van het prille begin van de film eind negentiende eeuw tot 1950 werden gedraaid op nitraat, ook wel bekend als celluloid. Een transparante en flexibele kunststof, die onder meer werd gebruikt als vervanger van ivoor.

Er werden niet alleen films, maar ook kragen, kammetjes, biljartballen en kunstgebitten van gemaakt bijvoorbeeld. ,,Het spul was razend populair, maar bleek ook extreem brandbaar. Bovendien kun je het niet eeuwig bewaren. Het ontbindt na verloop van tijd, afhankelijk van vocht en temperatuur.’’

Kamers vol blikken films.

Tot 1950 werden films gemaakt op grote rollen celluloid. Na die tijd gebruikten filmers ander materiaal zoals acetaat. Inmiddels is ook dat verouderd en wordt polyester gebruikt of worden films digitaal gemaakt. Digitaal of polyester (analoog), wat is beter? Cormon zelf geeft de voorkeur aan analoog. ,,Het is net als met elpees en CD’s. Digitaal is plat, ook bij films. Een analoge film op een groot scherm is mooier en heeft meer diepte. Maar dat is mijn mening.’’

De collectie nitraatfilms van het Filmmuseum - speelfilms, documentaires, journaals, evenementen, en van alles en nog wat - is verdeeld over drie depots, waarvan Overveen de grootste is. De andere twee staan in Heemskerk en Castricum. ,,De bunker in Overveen is speciaal begin jaren zeventig gebouwd om de nitraatfilms veilig te kunnen bewaren. We hebben nog films uit 1898! Ook films van bijzonder formaat, 70 mm vier zo groot als gangbaar.’’

Een aangetaste nitraatfilm.

In de bunker van het Filmmuseum is het fris met een constante temperatur van 5 graden boven nul. Speciale klimaatapparauur staat constant te loeien. Bang dat de boel in de fik gaat is Cormon niet. ,,Nitraat ontvlamt pas boven de 100 graden en dan nog alleen als het onder druk staat. Op internet staan verhalen over dat nitraat boven de 40 graden gaat branden, maar dat is onzin. Bovendien heeft de bunker speciale beveiliging met roosters om vlammen af te voeren. Er kan niet veel gebeuren.’’

Alle films in het depot zijn in kaart gebracht. In een speciale kamer liggen films die nog moeten worden bekeken of in slechte staat zijn. Daar komen ook de 50 pizzadozen met films te staan. ,,In quarantaine.’’

Films in koekblikken van de Hema.

Cormon: ,,We bewaren hier meer dan 10.000 blikken films. Het depot in Overveen zit bijna vol. We zijn al bezig met nadenken over een nieuw gebouw ergens. Waar weten we nog niet.’’ Elk jaar controleert het museum alle blikken. ,,Aangetaste film moet je op tijd behandelen. Het verval is namelijk besmettelijk en kan ook de rest van de film of films die ernaast liggen aantasten. Dus selecteren we alle films die in slechte conditie zijn en halen die eruit voor verdere behandeling.’’

Of een film is aangetast is onder meer te zien aan roest en poederstof. Cormon trekt een blik open. ,,Kijk, je ziet duidelijk dat de conditie slecht is.’’

Ook worden soms films gekopieerd op ander materiaal, zoals polyester of digitaal. ,,Digitaal is compact, dus veel makkelijker om te bewaren dan grote blikken. Helaas veranderen digitale systemen voortdurend. Vergelijk het maar met computers. We moeten ons digitale materiaal voortdurend aanpassen.’’

Het Filmmuseum heeft geen complete verzameling. ,,We zijn geen bibliotheek of zoiets. Geen enkel filmmuseum in de wereld heeft alles. We bewaren wat we aangeboden krijgen van verzamelaars of mensen die ergens op zolder blikken films vinden. Soms ruilen we films uit met andere musea.’’ Een enkele keer krijgt het museum buitenissige maten films aangeboden. ,,Die hebben we in koekblikken van de Hema gestopt. Prima oplossing.’’

Je kunt je afvragen wat het voor zin heeft om met veel moeite al die nitraatfilms te bewaren. Cormon: ,,Zouden we het origineel van Vermeers melkmeisje weggooien als we het op zeer hoge resolutie hebben gescand? Nee dus. Zo ligt het ook met deze films. Geen enkele reproductie kan het origineel exact weergeven. Dus bewaren we alles.’’

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.