’Muziek essentie van ons bestaan’

Muziek maakt gelukkig, zegt de professor.© foto pixabay

Muziek maakt ons gelukkig en helpt ons te ontspannen, maar biedt ook troost en laat ons bewegen, soms zelfs zonder dat we daar invloed op hebben. Muziek dóet wat met ons. Hoe zit dat? Kunnen we ons IQ trouwens echt verbeteren door naar Mozart te luisteren?

Als kind word je in slaap gewiegd met slaapliedjes en bij grote gebeurtenissen als een bruiloft of uitvaart speelt muziek een belangrijke rol. Ook in het dagelijks leven is muziek niet weg te denken: een stevige beat tijdens het hardlopen, zachtjes de radio aan op kantoor en rustige klanken voor het slapengaan.

Niet overdreven

Sommige mensen zeggen zelfs geen dag zonder te kunnen. Dat lijkt misschien overdreven, maar niet volgens Erik Scherder (66), hoogleraar klinische neuropsychologie die is verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Muziek is de essentie van ons bestaan”, stelt hij.

„Heel vroeger, toen de mens rechtop ging staan, wist je dat je in actie moest komen als je bepaalde klanken hoorde. Dat je ofwel moest gaan jagen als je een hertje in de bossen hoorde trippelen, ofwel juist de benen moest nemen als het om een beer ging. Dat belang van klanken en geluid, en uiteindelijk muziek, is gebleven.”

„Muziek is een combinatie van stilte, geluid en verschillende toonhoogtes en ritmes waarvan ons brein een geheel maakt. Sommige volgordes vinden we prettig, andere niet”, zegt onderzoeker Laurien Hakvoort (50), al 25 jaar muziektherapeut, nu aan het ArtEZ conservatorium in Enschede.

„Hoe dat komt, heeft te maken hoe en waar je bent opgegroeid. In een woonkamer in Brabant klinkt misschien andere muziek dan in Amsterdam. Hoorde je als kind veel klassieke muziek, dan is de kans groter dat je dat genre meer waardeert.”

Associaties

Volgens Scherder spelen ook bepaalde associaties mee. „Was je allereerste kus tijdens dat ene nummer en krijg je de rillingen als je eraan terugdenkt? Dan luister je misschien niet graag naar dat bewuste lied”, zegt hij. „Bovendien hangt smaak van het ritme van je hartslag en ademhaling af. Hoe meer die ritmes op die van de muziek aansluiten, des te prettiger het voor je klinkt.”

Muziek maakt gelukkig, zegt de professor. Dat komt doordat het gelukshormoon dopamine in de hersenen wordt aangemaakt wanneer we ergens naar luisteren wat we mooi vinden. Kort door de bocht heeft dat te maken met een verwachtingspatroon dat een beloningssysteem aanwakkert.

Scherder: „Stel dat je gek op de zangeres Adele bent en je hoort een liedje van haar. Dan heb je onbewust bepaalde verwachtingen, zoals van het refrein of pianospel. Als die verwachtingen worden bevestigd, activeren die het dopamine-beloningssysteem. Er ontstaat niet alleen een gevoel van geluk, maar ook van hunkering. Van deze muziek wil je meer!”

Therapeut Hakvoort helpt haar cliënten door muziek te componeren waarbij zoveel mogelijk dopamine en het knuffelhormoon oxytocine vrijkomen. Dat laatste komt vooral vrij als we zingen. Zij laat haar cliënten ook zelf muziek maken omdat het helpt emoties te uiten en minder spanning te voelen.

Muziek roept namelijk zowel spanning als ontspanning op. Hakvoort legt uit dat harmonische muziek een kalmerend effect heeft op de amygdala, het deel van het brein dat emoties als angst en stress vasthoudt. Andersom kan muziek de amygdala ook op hol laten slaan. Hakvoort: „Daarom is een horrorfilm of game zonder muziek veel minder bloedstollend. Het fijne hieraan is dat we weten dat die spanning maar tijdelijk is.”

Het mooie aan muziek is dat het ons ook troost biedt. „Is je relatie voorbij en luister je naar een liedje dat mooie herinneringen oproept, dan helpt het je om verdriet een plek te geven. Daarom hoor je bij een uitvaartdienst vaak stemmige liedjes. Die harmonische klanken zorgen er ook weer voor dat de spanning wordt gereguleerd.”

Weleens moeite met stilzitten als u een goed liedje hoort? Dat komt doordat de plek in de hersenen waar de klanken binnenkomen en emoties worden ervaren, zeer dichtbij het motorische gedeelte van ons brein zit. Scherder: „Zodra je emotie bij muziek voelt, wil je meteen bewegen. Dat is iets wat soms onbewust gebeurt en wat je bijna niet kunt remmen.”

Hoofdbeweging

„De klanken die je hersenstam binnenkomen, hebben direct effect op je hoofdbeweging. Soms zie je mensen rustig met het hoofd meedeinen als ze muziek horen.”

Hoe sneller en duidelijker de beat is, des te actiever het brein wordt, voegt Hakvoort daaraan toe. „Alsof de hersenstam wakker wordt gemaakt en gehouden. Dat verklaart waarom veel mensen tijdens het hardlopen graag naar snelle muziek luisteren.”

Het zogenoemde Mozarteffect, geïntroduceerd door Amerikaanse neurobiologen die stelden dat je intelligenter wordt als je naar Mozart luistert, is volgens Hakvoort complete onzin. „Als je een intelligentietest maakt die je nog eens moet overdoen en je tussendoor naar muziek luistert, dan zal dat vast invloed op de resultaten hebben. Dat heeft niets met het genre te maken, maar met het feit dat je je hebt kunnen ontspannen en opladen.”

Hakvoort stelt wel dat muziek je creativiteit stimuleert en dat deze je actief en alert kan houden. Haar advies: regelmatig naar muziek luisteren, veel zingen (gerust onder de douche!) en aan de slag met instrumenten. „Zo worden onder meer je brein en motoriek gestimuleerd.”

Professor Scherder is een paar jaar geleden met vioollessen begonnen. „Op latere leeftijd iets nieuws leren is sowieso goed voor oudere breinen.”

Hortence Chen

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.