Bolkestein en Fennema over de teloorgang van de lokale democratie

1/2
Bloemendaal

Een boeiende, maar soms ook frustrerende ervaring, vindt Martijn Bolkestein. Vier jaar lang was hij VVD-fractievoorzitter in de Bloemendaalse gemeenteraad. Gaandeweg steeg zijn verbazing over de gang van zaken in de lokale politiek.

,,Raadsleden zijn goedwillende amateurs zonder enige ondersteuning en juridische scholing. We worden geacht allerlei voorstellen en besluiten van het college te beoordelen en te controleren. Je moet het opnemen tegen een professionele organisatie die daar fulltime mee bezig is, terwijl wij het er in de avonduren bij doen.’’

Een onmogelijke missie, is de ervaring van de Bloemendaler. Het is een van de redenen dat hij ermee stopt. Maar er is meer. ,,Er is iets mis met de lokale democratie. Het systeem is achterhaald. Steeds meer mensen keren zich af van de politiek.’’ Dat geldt niet alleen voor Bloemendaal. ,,We zien het overal in het land.’’

Kloof

Bolkestein schreef er het boek ’Dorpspolitiek, waar is het lokale gezag?’ over, met politicoloog Meindert Fennema uit Aerdenhout als co-auteur. Ze zochten verklaringen voor vragen als: hoe staat het met de betrokkenheid van inwoners bij hun gemeente, waarom komt maar de helft van de Nederlanders opdagen bij verkiezingen en hebben steeds minder mensen zin om zelf raadslid te worden, hoe representatief zijn de gevestigde, traditionele partijen nog, waarom wordt de kloof tussen politicus en burger steeds groter, en wat kunnen we eraan doen?

Verschuiving

Bolkestein en Fennema gaan in hun boek uitgebreid in op de historie van ons lokale politieke systeem en de positie van de burgemeester, wethouders en raad. Er is een verschuiving gaande, constateren de auteurs. Bolkestein: ,,Na de oorlog kwamen er partijen op basis van ideologie, zoals confessionele partijen. Maar de grote klassenverschillen zijn inmiddels vrijwel verdwenen. De verzuiling is voorbij. Toch maken die traditionele partijen nog steeds de dienst uit en zijn raadsverkiezingen vaak een populariteitstest voor de landelijke partijen. Uit onvrede komen er steeds meer plaatselijke partijen die lokale thema’s op de kaart zetten. Ze voelen zich minder gesterkt, maar ook minder geremd door de landelijke politiek. Maar ook van de landelijke partijen moet je goed het lokale verkiezingsprogramma lezen.”

Er zijn plaatselijke PvdA-fracties die onder een andere partijnaam meedoen op 21 maart om maar vooral lokaal over te komen. Liberaal Bolkestein: ,,Dat gaat ons als VVD te ver. Ik vind het opportunistisch om als het landelijk even tegen zit je af te scheiden.’’

Pensionado’s

De raad heeft een belangrijke rol in de plaatselijke politiek. Maar gekeken naar de samenstelling is het vooral een aangelegenheid van pensionado’s. Bolkestein: ,,Dat betekent dat de raad heel eenzijdig is samengesteld uit veel oudere mannen, weinig vrouwen en een paar mensen met een jong gezin. De gemeenteraad is geen afspiegeling van de samenleving. De hoge werkdruk van raadsleden is voor veel mensen reden om ermee te stoppen of om er überhaupt niet aan te beginnen.’’

Meer ondersteuning en een cursus elementaire wetskennis zouden ervoor kunnen zorgen dat raadswerk aantrekkelijker wordt, zodat het beter te combineren valt met een baan en gezin. ,,Het zou mooi zijn als we een budget krijgen voor het inschakelen van fractie-assistenten die zaken voorbereiden of uitzoeken. Dat kan niet van ons fractiebudget van een paar duizend euro. We kunnen een beroep doen op de ambtelijke organisatie. Maar die is niet objectief. Geen ambtenaar zal het plan dat hij immers zelf heeft geschreven afvallen.’’

In dat verband vindt Bolkestein het vreemd dat de provincie geen ondersteuning biedt bij zware dossiers. ,,De provincie is er als de kippen bij om ons terecht te wijzen als het niet goed gaat, maar een beetje hulp, ho maar.’’

De grote druk en het gebrek aan tijd maken de controlerende taak van de raad een stuk lastiger. ,,De trein is al op volle snelheid als een plan in de raad komt. En zeg dan nog maar eens nee.’’

Bestuur weer dicht bij de burgers brengen, dat is de aantrekkingskracht van lokale partijen. Ze komen op voor zaken die plaatselijk spelen. Vaak worden ze geleid door een bekende, tot de verbeelding sprekende persoon. ,,Soms keren de lokalo’s zich vooral tegen het systeem en zijn meer destructief dan constructief. Veel van die partijen verdwijnen weer. Maar er zijn ook lokale partijen die het heel goed doen, zoals Bevolkingsbelangen Hillegom.’’

Professioneler

Beleid moet aansluiten bij de behoeften van burgers, die het gevoel willen hebben dat ze ook mogen meebeslissen. Bolkestein: ,,Dat is nog een argument om de raad professioneler te maken. Momenteel kunnen we niet genoeg tegenwicht bieden richting gemeente. Daarom moet je ook oppassen met schaalvergroting, het fuseren van gemeenten. Dan komt het bestuur steeds verder van de burger af te staan. Er is toch al een trend gaande om beleid te regionaliseren, zoals met de zorg. Dan valt het ook voor een plaatselijke raad niet meer te volgen en wordt besturen iets abstracts.’’

Raadsakkoord

Om de samenwerking in de raad te vergroten pleit Bolkestein voor het afschaffen van een akkoord tussen de partijen die het college vormen, het coalitie-akkoord. ,,Dan creëer je al meteen een tweedeling in de raad. Ik voel meer voor een raadsakkoord, waarin zoveel mogelijk fracties het met elkaar eens zijn op hoofdpunten. Met een coalitie-akkoord hol je de democratie uit.’’

Een breed gedragen akkoord zou getuigen van betrokkenheid en de wil om er samen uit te komen, waarmee je tevens de betrokkenheid van inwoners kunt stimuleren.

Laagdrempelig

Daarvan staat een mooi voorbeeld in het boek. In het Engelse stadje Frome werken raadsleden uit wijken met inwoners samen in allerlei projecten, terwijl de overheid als aanjager en financier fungeert. Politieke verschillen zijn opzij gezet, het algemeen belang staat centraal. Het bestuur is teruggebracht tot laagdrempelige, lokale initiatieven.

Bolkestein: ,,Betrokkenheid is het sleutelwoord. Ook in Bloemendaal is er de wil je voor anderen in te zetten. Het zou geweldig zijn als we die inzet kunnen doortrekken naar de hele raad.’’

Dorpspolitiek, Martijn Bolkestein en Meindert Fennema, uitg. Prometheus, 19,99 euro.

Meer nieuws uit Haarlem