Charley Toorop: ’t Is vrijen of werken

Charley Toorop, ’De maaltijd der vrienden’ (1932-1933). Van boven naar beneden en van links naar rechts: sculptuur van John Rädecker, Edgar Fernhout, Rachel Fernhout-Pellecaan, John Rädecker, Annie Rädecker, Gerrit Rietveld, Kocki Rädecker, Willem Oepts, Annie Fernhout, Pyke Koch, John Fernhout, A. Roland Holst, Charley Toorop en Eva Besnyö. © Collectie Boijmans van Beuningen

Hans Visser
Rotterdam

Deze zomer vertelt Hans Visser wekelijks over een meesterwerk uit de beeldende kunst. Vandaag aan de hand van het thema ’Samen’ het schilderij ’Maaltijd der vrienden’ (1932-1933) van Charley Toorop.

Charley Toorop hield ervan familie en vrienden uit te nodigen voor de maaltijd. Leuk, maar vaak verliep dat heftig.

Zou een groepsportret niet dynamischer moeten zijn dan een groep gerangschikte koppen? Liet Rembrandt met zijn ’Nachtwacht’ dan niet al in 1639 zien hoeveel actie er in een groepsportret kan zitten?

Toch schilderde Charley Toorop haar vrienden en familie rond 1930 zoals de schilders uit de renaissance dat deden. ’De maaltijd der vrienden’ doet zelfs revolutionair aan, kubistisch bijna. Toch leer je ze kennen: de familie en de vrienden die ze vaak en graag uitnodigde voor de maaltijd.

Voor dit schilderij kwamen ze nooit samen. Toorop liet hen stuk voor stuk poseren en componeerde met die koppen haar ’Maaltijd’.

Ze kijken ons aan. Persoonlijkheden zijn het. Net als zijzelf en haar vader, de schilder Jan Toorop.

Leek Charley op hem? Ze had violiste moeten worden, maar de schilderkunst won. Ze werkte in Zeeland. Drenthe, Utrecht, Parijs en Amsterdam. Na een moeizaam huwelijk met de depressieve, drinkende filosoof en ontwerper Hendrik Fernhout ging ze wonen in Bergen. Met behulp van haar vader werd daar in 1922 het door haar en de Amsterdamse School-architect Piet Kramer ontworpen ’Huis met de Vlerken’ gebouwd. Alles was daar gericht op het atelier, kraamkamer van haar kunst.

Van Gogh

Toen ze in Bergen arriveerde beleefden daar de schilders van de Bergense School hun toptijd. Deze impressionisten speelden met het licht en het kubisme, maar Charley ging nadrukkelijk haar eigen weg, vol respect voor de wijze waarop Van Gogh de door het leven geplaagde mens schilderde.

Haar schilderende kleinzoon Rik Fernhout zei ooit in het Historisch Nieuwsblad dat ze het grote talent van ’de virtuoze schilder’ miste, net als Van Gogh. Maar: juist door die beperking konden ze hun wereld zo uitgesproken weergeven.

Adriaan Roland Holst, de ’Bergense prins der dichters’, met wie ze nog even een verhouding had, vatte haar stijl treffend, maar kritisch samen: ’Charley, jij schildert met je biceps. Dat is niet de manier’.

Charley Toorop leefde voor de kunst. Alles moest daarvoor wijken. Ook haar grote liefde voor de schrijver Arthur Müller-Lehning. Ze wist het zelf, getuige een brief aan de dichter Hendrik Marsman, met wie ze ook eveneens een kansloze affaire had: ,,’t Is alweer dit. De strijd tussen vrijen en werken. Samen gaat haast niet’’.

Heftig

Was het gezellig zo’n maaltijd? De schilder Bart van der Leck vertelde ooit dat er tijdens het eten vaak heftig over kunst werd gediscussieerd. Wie dat te veel werd en dacht op het toilet even wat luwte te vinden, vergiste zich. Door de wc-deur ging het debat voort.

Rik Fernhout noemde haar destijds ’redelijk dominant’: museumdirecteuren, critici en kunstenaars waren meestal behoorlijk onder de indruk. Niet zelden verliet haar visite zelfs tierend het huis: ,,Omdat Charley hun het bloed onder de nagels vandaan had gehaald’’.

Wat niet wil zeggen dat ze geen hart zou hebben voor anderen. Ze kocht werk van Mondriaan en ze hielp de op het schilderij geportretteerde jonge collega’s Willem Oepts en Pyke Koch.

Hoe had anders de ’De maaltijd der vrienden’ kunnen ontstaan? Wie de sfeer van het ’Huis met de Vlerken’ kent, proeft daarvan de sfeer in het schilderij. Daar kwam de avant-garde van die dagen bij elkaar. Links staat het gezin van John Rädecker, later ontwerper van het monument op de Dam. In het midden toont ze prominent Gerrit Rietveld, de architect die het huis voor haar in die dagen moderniseerde. Roland Holst noemde het huis daarna een ’kliniek van het modernisme’. Toch staat ook hij op het doek, rechtsboven.

Besnyö

Charley staat onder hem, net boven haar schoondochter, de fotografe Eva Besnyö. Voor haar regelde ze in de oorlog een vervalste ariërverklaring, waarmee ze ontkwam aan de Jodenvervolging.

Ook de cineast Joris Ivens, mentor van haar zoon John, had op het doek moeten staan, maar die was zo vaak op reis dat hij niet kon poseren. Soms heeft vriendschap fysieke grenzen.

’De maaltijd der vrienden’ is te zien in museum Boijmans van Beuningen te Rotterdam. www.boijmans.nl

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.