Holocaust geen dag kunnen vergeten

Ad Heesbeen
Amsterdam

Hetty Werkendam oogt fragiel. Dat mag als je 85 bent. Maar haar levenslust en gevoel voor humor zijn onaangetast. Ze is een van de laatste overlevenden van concentratiekamp Bergen- Belsen. Sinds de jaren vijftig woont ze in Australië. Daar werkte ze als projectontwikkelaar en werd ze verkozen tot ’succesvolste immigrant’.

Op 22 april is ze eregast tijdens de herdenkingsplechtigheid in Bergen-Belsen, zeventig jaar na de bevrijding van het kamp. Het bizarre toeval wil dat tijdens haar huidige bezoek aan Nederland en Duitsland er een nieuw massagraf in Bergen-Belsen is ontdekt.

,,Nee, daar ben ik niet van geschrokken. Voor mij is het ook geen nieuw graf. Ik heb vanuit de kinderbarak gezien hoe dat graf werd gegraven. En hoe in de vreselijke kou gevangen in een dun hemdje houten karren vol duizenden lijken die enorme kuil in moesten rijden. Bewaakt door SS’ers in dikke, warme jassen. Maar de Engelsen die het kamp hebben bevrijd, geloofden mij toen niet. Ach ik was nog maar een kind dat veel te veel had gezien. Ik heb het allemaal in mijn boek beschreven. Ook over dit massagraf. Al die lijken in ontbinding. Zo moet de pest er tijdens de Middeleeuwen hebben uitgezien.” Even pauzeert ze. Dan zegt ze: ,,Bergen-Belsen blijft voor mij gisteren. Elke dag.”

Hetty Werkendam komt uit een welgesteld gezin. Vader is een succesvol textielhandelaar. Maar al in 1941 wist de familie Werkendam wat de Duitsers met de joden van plan waren. ,,Simon, een neef van mijn vader was na een razzia op het Waterlooplein weggevoerd naar kamp Mauthausen. We kregen een kaart van hem. Daar stond op ’Doe svp de groeten aan Doozeman en is Spitty nog in leven?’ Dagen heeft mijn vader lopen broeden op de verborgen boodschap. Toen wist hij het. Doozeman was de bakker en Spitty onze hond. Simon had honger en een hondenleven.”

Gescheiden

Ook voor de familie Werkendam was er geen ontkomen aan. ,,Via Westerbork kwamen we in Bergen-Belsen terecht. Daar duurde het niet lang of wij werden van onze ouders gescheiden. Ik was met mijn veertien jaar de oudste. Maar nog net jong genoeg om in de kinderbarak terecht te komen. Anne en Margot Frank zaten wel bij de volwassenen. Ik heb Anne in Bergen-Belsen nooit gezien. Wel op het lyceum waar we voor de oorlog op school zaten. Maar zij zat een klas hoger.” Lachend: ,,En je praat niet met lagere klassen. Ik weet wel dat ze heel populair was.”

Kinderbarak

In de kinderbarak nam Hetty Werkendam als oudste de verantwoording over de kinderen. De meesten waren echt kleintjes, onder wie zelfs baby’s. ,,Vaak was je blij dat ze van uitputting in slaap vielen. Dan was het tenminste even rustig. Je moest ook niet te veel de aandacht op je vestigen. Dat voelden trouwens ook de kleinsten zelfs instinctmatig aan. En gelukkig was er altijd Luba Frederick, een Poolse verpleegster die zo goed en zo kwaad als het ging ons verzorgde. Na de oorlog is ze talloze keren onderscheiden als de ’Engel van Bergen-Belsen. Ook door toenmalige koningin Juliana”

Maar ook Luba kon niet verhinderen dat het leven van de kinderen regelmatig aan een zijden draadje hing. Niet alleen door kou, de honger en de tyfus waaraan ze bezweken. Ook het onvoorspelbare gedrag en de wreedheden van de kampbewaarders vormden een constante bedreiging. Hetty Werkendam: ,,Zoals het moment dat wij net van onze ouders werden gescheiden. Het was nota bene op Sinterklaasavond. Uiteindelijk kwamen we met de kinderen in een garage van de SS terecht waar ook alle koffers van de families nog stonden. Het was er koud en donker.

De kinderen, onder wie baby’s, peuters en kleuters waren doodsbang. En als er een huilde, begon de rest ook. Uiteindelijk kwam er een bewaker met dekens en brachten twee gevangen ieder een grote kartonnen doos. Ik durfde er niet eerder in te kijken totdat ze weg waren. Er zaten dikke dubbele sneden witbrood met boter en suiker in. Het mooiste Sinterklaascadeau. Maar een paar uur later werden we plots op twee vrachtwagens geladen en na uren rijden stonden we stil ergens op de Lüneburger Heide. Ik hoorde de bewakers ruzie maken met de chauffeurs die steeds ’nein, nein’ riepen.

Uiteindelijk zijn we teruggereden naar het kamp. Daar werden we door bewaaksters uit de vrachtwagens gesleurd en moesten we terug de barak in. Ik denk nog steeds dat we toen ontsnapt zijn aan onze executie omdat er bij de Duitsers onenigheid over was ontstaan. Misschien vonden een paar het onverdraaglijk zulke kleine kinderen te moeten vermoorden. Ik heb voor de kinderen ook regelmatig voedsel uit de keuken gepikt. Als je gesnapt werd…En toch deed je het.”

Massagraf

Op vrijdag 15 april 1945 werd Bergen-Belsen bevrijd. Hetty was ziek en verzwakt van de tyfus. Vanuit de barak zag ze hoe SS’ers door de Engelsen werden gedwongen om de vrachtwagens vol ontbindende lijken respectvol in een massagraf te leggen.

,,Ik hoorde dat als die Duitsers dat niet respectvol deden ze flink te pakken werden genomen door de Engelse soldaten. Die waren razend nadat ze gezien hadden wat zich in Bergen-Belsen had afgespeeld. Overal lagen lijken en zag je massagraven. Eenmaal terug in Amsterdam heeft het nog wel een paar maanden gebuurd voordat onze familie werd herenigd. Mijn vader overleefde een dodenmars en mijn moeder kwam via Zweden terug. Wel duurde het lang voordat ik in staat was het normale leven weer op te pakken.”

Begin jaren vijftig emigreren haar broers Max en Jacky naar Australië. Als haar ouders dat ook doen, besluit Hetty hen te volgen. Als de vijftigjarige bevrijding van Bergen-Belsen wordt herdacht, is Hetty ook uitgenodigd. ,,Ik heb toen lang geaarzeld. Was bang dat alle verschikkingen in alle heftigheid weer tot leven zouden komen. Maar het leek alsof al die massagraven mij vertelden: we hebben rust gevonden. En de komende herdenking reist er een Australische filmploeg mee. Die maken een documentaire over mij. Ik vind dat vooral belangrijk omdat ik in Australië nog steeds lezingen op middelbare scholen geef over mijn leven tijdens de Tweede Wereldoorlog en hoe ik Bergen-Belsen overleefde."

Boek

’De kleine moeder van Bergen-Belsen’

(ISBN 978 940 190 3233 info: www.omniboek.nl)

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.