'Het hemelse maakte hij aards'

Dirck Jacobsz.: Van oostsanen schildert zijn vrouw Anna. ca. 1530. Toledo Museum of Art (Ohio, USA).

Hans Visser
Amsterdam/Alkmaar

Hij was de eerste Hollandse meester, een alleskunner. Maar wie wás de schilder Van Oostsanen? Het Amsterdam Museum en het Stedelijk Museum Alkmaar tonen het wonder van deze man.

De immer drukke Amsterdamse Kalverstraat kent toch nog een plek waar de gehaaste mens een moment van stilte vindt: schuilkerk De Papegaai. Niet altijd was het daar zo stil. In 1500 opende Jacob Cornelis van Oostsanen op die hoogte een schildersatelier. Het werd een dynamisch bedrijf, bakermat van de glorieuze Hollandse meesters.

De zaken gingen zo goed dat Van Oostsanen ook het pand ernaast kocht. Nu zit daar een filiaal van de modeketen Didi. De twee diepe panden liepen bijna door tot aan de Nieuwezijds Voorburgwal. Van Oostsanen woonde daar met zijn gezin, zijn personeel en leerlingen. Daar was hij de meester, de ambachtsman en de perfectionist.

Van wie hij het vak leerde en wat hem naar Amsterdam bracht? Volgens kunsthistorica Daantje Meuwissen zal dat altijd een raadsel blijven. Zeker is dat hij anders dan bijvoorbeeld de Haarlemmer Geertgen tot Sint Jans en Lucas van Leiden, alle genres beheerste. ,,Bovendien was hij een echte ondernemer, zoals de Duitser Lucas Cranach de Oudere.''

Anders dan zijn leerling Jan van Scorel en andere tijdgenoten is Van Oostsanen nooit in het Italië van de renaissance geweest. Hoe hij dan toch die invloed onderging? Er kwamen wel Italiaanse prenten naar Holland. Zelf maakte hij ook prenten. Reuzenhoutsneden waren dat, op A3-formaat. Niet als kunstvoorwerp, maar als decoratie. In Alkmaar hangt nu een serie van zeven prenten uit 1507. Drie komen er uit Londen. De andere uit Parijs. Voor het eerst is de serie nu weer compleet. Er zijn tweehonderd prenten van hem bekend, maar het moeten er veel meer zijn geweest. Verloren geraakt in de tijd. Ze waren dan ook gemaakt voor het gebruik, zoals nu posters worden gemaakt. Toch werden ze ook verzameld, zoals door de zoon van Columbus, die in Sevilla een beroemde collectie bezat.

Snijden

De houtsneden zijn waanzinnig gedetailleerd en strak van lijn. Zoals de aartsengel Michael die de duivel verslaat. Onvoorstelbaar dat iemand met een mes in het hout bezig is geweest. ,,Waarschijnlijk maakte hij zelf de ontwerpen, want vaak werd het snijden zelf aan vrouwen overgelaten. Toch zat hij er vast met zijn neus bovenop.''

Van Oostsanen werd geboren te Oostzaan, waarschijnlijk in 1475. Hij overleed in 1533. Verder is er ook over hemzelf niets bekend. Hoe intrigerend en vooral ook ontroerend is daarom het dubbelportret dat zijn zoon Dirk Jacobsz rond 1530 maakte van zijn ouders. het is zo'n beetje het beeldmerk van de expositie. Hij schilderde zijn vader, bezig met het portretteren van zijn vrouw. Aanvankelijk was dat niet de opzet. Röntgenonderzoek leerde dat het een schilderij moest worden van zijn vader die zichzelf portretteerde. Later veranderde de zoon dat zelfportret van zijn vader in een portret van zijn moeder Anna. Zo bracht hij beide ouders na hun dood weer samen.

Van Oostsanen had opdrachtgevers, maar leverde ook voor 'de markt'. Zoals 'De aanbidding van Christus' dat naar Brugge ging. ,,Typisch Van Oostsanen'', zegt Daantje. ,,Bijna getekende ovale gezichten, dikke neusjes en priemende ogen. Als je goed naar de ogen van die vrouw kijkt, zie je dat ze zijn overgeschilderd. De stijl van Brugge is verfijnd. Bij Van Oostsanen wordt het hemelse meer aards.''

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.