Expositie over het Systeem van Heyboer in Kunst centrum Haarlem

Leo Duppen: ,,Het gaat wel om een van de belangrijkste kustenaars van na de Tweede Wereldoorlog.''© United Photos/Paul Vreeker

'Schoonheid', etscollage op Van Gelder papier. © Anton Heyboer

Uitwerking van Het Systeem. © Anton Heyboer

1 / 3
Leontien van Engelen
Haarlem

'Het nieuwe Systeem, Anton Heyboer', heet de tentoonstelling die vanaf zaterdag te zien is bij Kunst centrum Haarlem aan de Gedempte Oude Gracht 117-121.

,,Naar mijn overtuiging is het systeem dat Heyboer uitwerkte, voortgekomen uit zijn grafisch werk'', vertelt directeur Leo Duppen van het Kunst centrum, die de expositie heeft samengesteld. Als directeur van het Cobra Museum in Amstelveen verzorgde hij in 1996 daar ook al een grote Heyboer-tentoonstelling, waar de kunstenaar zelf aanvankelijk weinig fiducie in had, maar die uiteindelijk toch zijn waardering afdwong.

Ordenen

,,Anton Heyboer ontwikkelde zijn systeem om zijn eigen leven te ordenen en onder meer de rol van zijn vader en moeder daarin een plek te geven. In '57 zie je het in zijn werk al ontstaan. Maar het krijgt pas echt vorm als op zijn boerderij in Den Ilp Maria ' in 1962 ' en Lotti ' in '65 ' in zijn leven verschijnen. De behoefte aan ordening van het bestaan wordt alleen maar sterker. Om de twee meisjes een plaats in het Systeem te geven verbond hij hen met elkaar. Het Systeem is opgebouwd uit de punten 1 tot en met 9.''

Heyboer (1924-2005) merkte daarover ooit zelf op: ,,Alles gaat me beter tot het getal 9. Tien bestaat niet. Ik mis gewoon een cijfer. Ik denk dat het materialisme is. Ze zeggen dat, als je niet tot tien kunt tellen, je niet goed bij je hoofd bent. Voor mij bestaat er na 9 niets. Met verstandig redeneren kom je er niet.'' In het Systeem krijgen begrippen als 'mannelijk', 'vrouwelijk', 'schuldgevoel', 'verstand' en 'verleiding' een plaats.

Radicale veranderingen

Maar seksualiteit staat in het Den Ilp van Heyboer voor het einde van de liefde, die zich juist in de verleiding nog wel openbaart. De komst van Marike (in '74) en Joke (het jaar erop) vraagt radicale veranderingen in het Systeem.,,Heyboer besluit in die periode zijn grafisch werk af te sluiten en te gaan schilderen. 'Ik ben zo'n beetje de beste graficus van Nederland. Maar niemand verdiept zich in mijn beeldtaal. En ik verdien geen moer', zegt hij er zelf over. Tussen oktober 1974 en november '75 maakt hij tweehonderd schilderijen voor een grote tentoonstelling in het Stedelijk Museum. Hij breekt met de officiële kunstwereld en begint zijn eigen winkel. Hij laat zijn eigen systeem los, stopt met zijn medicijnen en keert zich af van de buitenwereld'', vertelt Leo Duppen.

Bezigheidstherapie

,,Zijn hoge productie ging meer om het bezig zijn dan om het resultaat. Het is een soort bezigheidstherapie. Als hij aan een nieuw werk begint, is hij het vorige al vergeten. Hij gaat zijn haantjes schilderen, een verwijzing van Petrus' verraad van Christus. Met de komst van de laatste twee vrouwen komt er meer kleur in zijn werk, dat tot stand komt met etsnaald, plak-, knip- en scheurwerk. Het zijn collages van een ongelofelijke schoonheid.''

Veroordeeld

Duppen voelt zich min of meer veroordeeld tot het oeuvre van Heyboer. Hij heeft alweer een nieuw project in voorbereiding. ,,In 2016 komt er in het Haags Gemeentemuseum een Heyboer-expositie. Ter gelegenheid daarvan stel ik een fotoboek samen, 'Anton Heyboer, een kleine republiek in Den Ilp', met foto's die Anton vanaf '74 tot aan zijn dood van de meiden gemaakt heeft en andersom.''

Vergetelheid

Vanwaar die gedrevenheid van Duppen? ,,Als ik nu mensen van 25 vraag of ze werk van Heyboer kennen zeggen ze 'Nee'. Zo'n naam raakt in de vergetelheid. En daar wil ik hem uit hebben door boeken en tentoonstellingen te maken, waarmee duidelijk wordt dat het hier wél gaat om een van de belangrijkste kunstenaars van na de Tweede Wereldoorlog. Wat hij gemaakt heeft, raakt aan het menselijk bestaan. Het is van een Giacometti-achtig existentialisme. In de opvatting van Heyboer zelf: 'De wereld heeft gelijk. Ik het ongelijk. En de schoonheid. Eigenlijk is het geen kunst, daarin hebben veel critici gelijk. Mijn werk, dat zijn boden van een uniek mens'.'''Het nieuwe Systeem, Anton Heyboer' is tot en met 8 augustus te zien is bij Kunst centrum Haarlem aan de Gedempte Oude Gracht 117-121.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.