’s-Hertogenbosch raakt in de ban van Bosch

Jheronimus Bosch (ca. 1550).© Scala/Bibliotheque Municipale Arras

’De Hooiwagen’ (ca. 1510-16). © Museo del Prado/Madrid

’Johannes de Doper’ (ca. 1490-95) © Foto Museo Fundación Lázaro Galdiano/Madrid

1 / 3
Van onze verslaggever
’s-Hertogenbosch

Jheronimus Bosch, schilder van een oeuvre zonder weerga. Het is vijfhonderd jaar geleden dat de beroemde meester stierf in ’s-Hertogenbosch, de stad waar hij ook het levenslicht aanschouwde. Zijn geboortestad herdenkt hem dit jaar grootscheeps en de hele provincie Noord-Brabant viert mee. Wie het beeld zo compleet mogelijk wil hebben, gaat ook naar Madrid.

Als op 13 februari de tentoonstelling ’Jheronimus Bosch – Visioenen van een genie’ wordt geopend in het Noordbrabants Museum, zal dit de grootste expositie zijn die ooit aan de schilder is gewijd. De kaartverkoop is al geruime tijd bezig en de belangstelling is internationaal. Geen wonder. Bosch is een van de oorspronkelijkste kunstenaars die de Westerse wereld ooit heeft gekend.

Toverformule

Het Noordbrabants Museum organiseerde in 1967 al eens een Bosch-expositie, die 267 duizend bezoekers trok. Toen waren er elf schilderijen te zien. Museum Boijmans in Rotterdam toonde er vijftien in 2001, goed voor 220 duizend belangstellenden. Nu zullen naar verwachting twintig schilderijen worden getoond en evenzoveel tekeningen. En dat terwijl het overgeleverde oeuvre niet heel veel groter is. Een overzichtstentoonstelling, derhalve.

Knap staaltje werk, temeer omdat het Noordbrabants Museum welgeteld geen enkel origineel werk van zijn beroemde stadsgenoot bezit. Er viel dus niets te ruilen. ’Bosch research and conservation project’, heet de toverformule: de afgelopen jaren kon, in samenwerking met de Radboud Universiteit in Nijmegen, een team van experts op onderzoekspad worden gestuurd.

Alle aan Bosch toegeschreven werken zijn nauwkeurig onderzocht. Op 1 februari zullen de onderzoekers officieel verslag uitbrengen. Sommige uitkomsten zijn al uitgelekt. ’De Kruisdraging van Christus’ in Gent, de ’Zeven hoofdzonden’ in Madrid? Ze zijn niet van de meester. Maar vaak zullen de bevindingen minder hard zijn. Probleempje: Bosch had een atelier waar ook leerlingen werkten. Aan één schilderij kunnen dus verschillende handen hebben gewerkt.

Hij wist op alle denkbare manieren de ambachtelijkheid van tijdgenoten te ontstijgen. Zijn penseelvoering, zo los en zelfverzekerd als een eeuw later die van Rembrandt. Maar wat hem vooral zo fascinerend maakt, is de ongebreidelde fantasie en zijn aandacht voor het detail. Het meest tot de verbeelding spreken al die wonderlijke wezens en taferelen, vaak zo bizar dat ze iedere beschrijving tarten. Deze raadselachtige, surrealistisch ogende voorstellingen zijn vooral daar te vinden waar de duivel en het kwaad tot uitdrukking worden gebracht.

Morele keuzes

Bosch leefde in het ’herfsttij der middeleeuwen’, op de drempel van de nieuwe tijd. Hemel en hel waren kernbegrippen, maar bij Bosch gaat het veelal om de morele keuzes die de mens maakt en de gevolgen ervan. Meestal draaien de wereldse verlokkingen uit op de hel. Zijn beroemdste werk, het drieluik ’Tuin der lusten’ uit het Prado in Madrid, is er een treffend voorbeeld van. En ook ’De Hooiwagen’, uit hetzelfde museum. Over de precieze interpretatie van de voorstellingen kunnen kunsthistorici eindeloos bakkeleien.

Het onderzoeksproject is een mooi lokkertje geweest. Musea verspreid over de wereld hebben schilderijen en tekeningen in bruikleen gegeven voor de grote expositie. Van Parijs tot Washington, van Philadelphia tot Venetië. En ook het Prado in Madrid, dat meer werken van Bosch bezit dan welk museum dan ook. ’El Bosco’ heet de schilder in Spanje. Maar de ’Tuin der lusten’ komt niet naar ons land, die blijft in het Prado. Te belangrijk. Het is ongeveer wat Rembrandts ’Nachtwacht’ voor ons land betekent.

Uiteraard komt het Prado ook met een overzichtstentoonstelling, vanaf 31 mei, direct na ’s-Hertogenbosch. Ook daar claimen ze de belangrijkste en grootste expositie te hebben, en daar kunnen ze best eens gelijk in hebben. Het Bossche record zal dan niet lang stand hebben gehouden. Maar doet het ertoe?

Festiviteiten

Als het om de grootschaligheid van de viering gaat, is Brabant nu al kampioen. De festiviteiten zullen het hele jaar duren en zijn in feite al enkele jaren bezig. Zeven musea in vier provinciesteden organiseren eendrachtelijk een ’Bosch Grand Tour’ met maar liefst dertien tentoonstellingen. Daar zullen echo’s van Bosch doorklinken in eigentijdse kunst, design en cultuur. Want thema’s als verleiding, lust en zonde maken dat Jheronimus Bosch ook 500 jaar na zijn dood nog inspireert.

Dat wordt tijdens onder meer duidelijk in de vorm van circusvoorstellingen en -evenementen Zo zullen alumni van Nederlandse circusopleidingen in straatperformances laten zien waartoe het werk van Bosch hen verleid heeft. Verder gaan circusgezelschappen uit Canada en Frankrijk de beeldtaal van Bosch verpakken in hun voorstellingen. Met een mix van acrobatiek, muziek, dans en drama, gaan deze gezelschappen vanaf het najaar op tournee langs schouwburgen en festivals. Verder zijn er nieuwe boeken, stripboeken, legpuzzels, en ook al een velletje postzegels. Genoeg dus om in de ban van Bosch te raken.

Over Jheronimus Bosch

Jeroen, Hiëronymus of Jheronimus Bosch? Feitelijk gaan van drieën. Zijn achternaam luidde Van Aken. Als gearriveerd kunstenaar zou hij zich noemen naar de stad waar hij werd geboren en zijn hele leven bleef wonen. Hij kwam omstreeks 1450 ter wereld als telg van een schildersgeslacht. Als kind zal hij de grote stadsbrand van 1463 hebben meegemaakt. Mogelijk is het de voedingsbodem geweest voor de angstaanjagende branden die veelvuldig voorkomen in zijn oeuvre.

Over zijn leven is relatief weinig bekend. In ’s-Hertogenbosch trad hij toe tot de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap, wat erop wijst dat hij een man van aanzien was. Voor de broederschapskapel in de Sint-Jan ontwierp hij onder meer een glas-in-loodraam. Tot zijn opdrachtgevers mocht hij Filips de Schone rekenen. Zijn roem als schilder reikte ver buiten de Brabantse grenzen, tot Venetië aan toe.

Bosch stierf in 1516. Op 9 augustus van dat jaar werd zijn uitvaartmis gehouden in de Sint-Jan.

Expositie

’Jheronimus Bosch – Visioenen van een genie’, te zien in het Noordbrabants Museum in ’s-Hertogenbosch van 13 februari tot en met 8 mei. www.hnbm.nl

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.