Olifantkandidaat Hans Looijen werd van zijn sokken geblazen door Japanse outsider art

,,Wat een werelden doemen uit outsider art op.’’© Foto United Photos/Toussant Kluiters

Jacob van der Meulen
Haarlem

Onder een fel brandende zon komt een plantje niet tot wasdom, vertelt Hans Looijen (52) in een terugblik op zijn jeugd in Hoogeveen. De moeilijkste periode uit zijn leven. Hij groeide op met een manisch-depressieve allesoverheersende moeder in de gelaten, bedrukte leefomgeving van een dorp waar hij als vreemde ronddoolt. Toch is toen de kiem gelegd voor zijn directeurschap bij het Dolhuys en Looijens bevlogen betrokkenheid met outsider art.

Stemmen op Hans Looijen of een van de andere Olifantkandidaten kan hier

Kort na zijn geboorte in Ruurlo verhuist Hans Looijen met zijn ouders naar het Drentse dorp waarvan de wantrouwige, gekwetste bevolking zo treffend werd beschreven in Thomas Rosenbooms roman Publieke Werken. Hij heeft het boek inmiddels aan veel vrienden ter lering en vermaak cadeau gegeven. Looijens vader is er hoofdonderwijzer en zijn bipolaire moeder omringt zich in huis met voorwerpen die haar herinneren aan het verleden. ,,Het kopje, die lepel, dat boekje. Alles had een verhaal dat mijn moeder steeds vertelde.’’

Vlucht

De familie staat volledig buiten de Drentse gemeenschap in een jeugd die Looijens omschrijft als ’verschrikkelijk’. In 1985 slaat hij op de vlucht om museologie te gaan studeren in het ver weg gelegen Leiden.

Looijen: ,,In Hoogeveen had je één oud pand. In Leiden vond ik alle historie. In dat huis woonde Rembrandt en daar was de Latijnse School. Ik vond dat geweldig. In Leiden kon ik alles inhalen en lol trappen tot diep in de nacht. Ik koos bewust niet voor de studentencorpora omdat die volledig los stonden van de Leidse bevolking.’’

Binnen zijn studie komt de door zijn jeugd gewekte interesse voor etnografie steeds meer naar de voorgrond. ,,Wat is de definitie van een cultuur, eigenheid en groepsvorming. Mens zijn, hoe doe je dat. Ik verdiepte me in de Maya’s en voor mijn laatste stage wist ik naar Mexico te gaan. Kreeg daar een plek bij het nationaal instituut voor geschiedenis en antropologie in Oaxaca met allemaal indiaanse culturen om me heen, behalve Maya’s. Ik was daar op mijn 22ste helemaal bezig met het doen van mijn eigen dingetje en ging op in die Indiaanse cultuur. Er wordt daar veel lekker zelf gestookte alcohol gedronken. Dan zeiden ze: Ga je mee, er is een bruiloft. Ik deed gewoon mee. Doordrinken tot je van je krukje valt. Andere antropologen deden dat niet. Ik zat alleen met die indianen feest te vieren. Drie dagen lang. Zo raakte ik betrokken bij het opzetten van een regionaal museum over de lokale cultuur.’’

Dolhuys

Terug in Nederland stelde Hans Looijen op projectbasis en later met een eigen bureau vele tijdelijke en langlopende exposities samen totdat hij uiteindelijk in 2008 directeur werd van het Dolhuys. ,,Daar is alles uiteindelijk samengekomen. Ik heb lang verdrongen dat die stap te maken zou hebben gehad met mijn moeder. Ik bemerkte bij mezelf een enorme schroom om het over haar te hebben. Een ding wat we thuis niet konden doen was praten over gekte. Eén groot kop-in-het-zandverhaal. In het Dolhuys werd nog niet veel gedaan aan programmering. Toen zei ik: ’Nou dan kunnen we over tien jaar de boel weer sluiten, want dan heeft iedereen gezien wat er is’. Dat kan niet de bedoeling zijn. We hadden vooral museumkaarthouders, 55 plus, blank, vrouw en hoogopgeleid. Daar wilde ik iets aan doen. Toen heb ik in 2010 een paviljoen gemaakt over het puberende brein en we zijn wat meer gaan doen met psychiatrie en kunst. Dan kom je in contact met wat hier outsider art heet. Ik wandelde door Parijs en wie kom ik tegen? De Haarlemse kunstenaar Luuk Wilderink. Hij raadde me aan te gaan naar een tentoonstelling van Japanse outsider art. Ik werd van mijn sokken geblazen. Wat een werelden doemden eruit op.’’

Hermitage

In 2012 komt de expositie Verborgen schoonheid met Japanse outsider art naar Haarlem. In 2015 houdt het Dolhuys de expositie Essenties met Nederlandse outsider art. Dan biedt in 2015 het Amsterdamse museum De Hermitage aan het Dolhuys permanente expositieruimte aan voor deze kunstvorm. In 2016 koningin Máxima verricht de opening. Looijen: ,,130.000 bezoekers in nog geen jaar tijd. In het Dolhuys gaat het over bijzondere geesten, de mens en een doorkijkje naar de kunst. In De Hermitage gaat het alleen over de kunst. De werken moeten goed zijn. Moeten voldoende zeggen over zichzelf. Het gaat niet om een sociale doelstelling voor de maker, maar om de kunstenaar. Vaak is het helemaal niet hun bedoeling om een eindproduct over te dragen aan een publieke plek en te tonen. De kunst moet iets voor hun doen. Moet krachten afzweren. Het zijn copingmechanismen. Hoe kan ik de wereld op afstand houden. Ze beginnen op papier en gaan dan verder op de tafel, de stoelen en de muren. Uiteindelijk doet het hele huis mee in dat krachtenspel. Hoe het in elkaar steekt is een kennis die jij en ik niet hebben. Maar die persoon uit het op zijn manier. Het moet eruit. Dat maakt deze kunst heel direct en zonder enig filter. Het is niet conventioneel, wil niet passen in een canon of in een stroming. Van statements trekken outsiders zich ook helemaal niets van aan. Hij vraagt zich niet af: waar hoor ik nu eigenlijk bij?’’

Stemmen op Hans Looijen of een van de andere Olifantkandidaten kan hier

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.