De nachtmerrie  van Hasankeyf

Ad Heesbeen

Hij is opgegroeid in een geschiedenisboek, lacht hij. Als kind leidde hij al toeristen rond en vertelde over de eeuwenoude geschiedenis. Over Romeinen, Byzantijnen, Assyriers, Arabieren, Mongolen, Ottomanen die stuk voor stuk hier hun sporen hebben achtergelaten. Hij wijst naar de zilveren hanger om zijn nek. „Hier gevonden. Byzantijns.”

Zeydan Ayhan woont in Hasankeyf, Zuid-Oost Turkije. De 22-jarige Zeydan werkt nu in een theehuis aan de oevers van de Tigris. Pal naast de ingang naar de oude grotstad. Tot vorig jaar zomer de trekpleister van het dorp. Maar nadat een aantal stenen naar beneden kwam vallen, werd de plek afgesloten voor publiek. „Het is het begin van het einde”, zucht Zeydan.

De jonge Zeydan wijst naar een plukje nieuwe gebouwen aan de andere kant van de Tigris. Daar wordt het nieuwe Hasankeyf gebouwd. „Dit alles”, hij gebaart wijd, „komt onder water te staan. Alleen de minaret zal nog een stukje boven het water uit te steken.” Hij schudt zijn hoofd. „De dam komt, de dam komt. Dat hoor ik al zolang. Ik maakte vaak grapjes dat mijn kinderen het niet eens zouden meemaken.” Maar met de komst van de bouwkranen is hem zoals veel dorpelingen het lachen vergaan.

Met de bouw van de 135 meter hoge Ilisudam ontstaat een enorm stuwmeer. In totaal verdwijnt 30.000 hectare land, inclusief tientallen dorpen en gehuchten, onder water. Door het stuwmeer en de dam worden ruim 60.000 mensen gedwongen te vertrekken.

Vastberaden

Ondanks al het protest – nationaal en internationaal – is de Turkse regering vastberaden. De vier miljard kilowatt uur energie die waterkrachtcentrale gaan opwekken, heeft het energie-arme Turkije hard nodig. Het geloof van Ankara in de dammen is groot. In totaal moeten er voor 2023 ruim 1.700 door het hele land worden gebouwd. Vier jaar geleden, in 2009, gloorde even hoop in Hasankeyf. Europese geldschieters – Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland – trokken zich uit het project terug en veroorzaakten daardoor een gat in de begroting van 1,1 miljard euro. De reden voor het terugtrekken: de gevolgen voor mens, natuur en cultuur waren te groot.

Maar Turkije vond snel investeerders in eigen land en het werk werd hervat. Begin dit jaar juichten de actievoerders weer. De Turkse Raad van State oordeelde dat de bouw stil moest worden gelegd vanwege het ontbreken van een gedegen milieu-effectrapportage.

Breekpunt

„Dat leek een breekpunt, maar het werk gaat gewoon door. De regelgeving is aangepast”, zegt de Amerikaanse John Crofoot van de actiegroep ’Hasankeyf Matters’.

Crofoot – die een groot deel van het jaar in Hasankeyf woont – houdt desondanks hoop. Zeker nadat Europa Nostra, een beweging die dat zich inzet voor het behoud van cultureel erfgoed, Hasankey had genomineerd als een van ’zeven meest bedreigde plaatsen’ in Europa. Hoewel Hasankeyf uiteindelijk niet op de definitieve lijst van zeven is komen te staan, hoopt Crofoot dat de Turkse regering toch nog van gedachten verandert. „Wij zeggen niet per definitie nee tegen de dam, maar er zijn oplossingen te bedenken om Hasankeyf en alle monumenten te sparen.”

De meeste dorpsbewoners delen Crofoots optimisme niet. Zeker nadat ’ambtenaren’ – de woorden worden bijna uitgespuugd – nummers op alle huizen spoten. „Waarom? Geen idee”, zegt Sevdat Kardes (33). Ze kijkt naar het getal op de muur van haar woning. „Die ambtenaren zijn al een paar keer hier geweest. Om de tuin op te meten, om de bomen te tellen.” Ze zit samen met haar schoonmoeder op de afgesloten binnenplaats. Zoals de meeste dorpsvrouwen laten ze zich weinig op straat zien. Hasankeyf is een mannenwereld.

Maar de dam, de nachtmerrie van Hasankeyf, bezorgt de vrouwen in het dorp slapeloze nachten, zegt Sevdet. „Het leven van alle gezinnen hier staat stil. Huizen worden niet meer onderhouden, de school niet. Al jaren wordt niet meer in het dorp geïnvesteerd.” Ze schudt haar hoofd en kijkt naar haar zoon van 9. „Kunnen we straks een woning in het nieuwe dorp betalen? Ik weet het niet en niemand vertelt ons wat.”

Grotwoningen

De 75-jarige Ismail Cihan komt, leunend op zijn stok, uit de moskee. Hij is nog opgegroeid in een van de grotwoningen. Toen was het leven nog goed, klinkt het. Maar nu? „Niemand wil hier weg. Onze voorouders liggen hier begraven.”

Ahmed Demir (55) knikt: „Het is niet aan de Turkse regering om te beslissen dat dit alles mag verdwijnen. Het gaat hier om werelderfgoed.” Verderop over de brug denderen twee bouwkranen.

Bedreigde erfgoederen

Europa Nostra is een netwerk van 250 organisaties uit 45 landen dat zich inzet voor het behoud van cultureel erfgoed. De instelling maakte vorige maand in Athene de lijst met de zeven meest bedreigde erfgoederen van Europa bekend. De zeven locaties werden gekozen uit een lijst van veertien, waaronder ook Hasankeyf.

Na de zomer zal een team van deskundigen van Europa Nostra – samen met lokale groeperingen – de bedreigde plekken bezoeken om vervolgens een alternatief reddingsplan te presenteren. De Europese Investerings Bank zorgt voor de financiële onderbouwing van de reddingsplannen. Eind dit jaar worden de plannen in Brussel gepresenteerd.

De meest bedreigde erfgoederen die dit jaar werden gekozen zijn: het Romeinse amphitheater in Durrës (Albanië), de bufferzone in het historische centrum van Nicosia (Cyprus), Vauban’s 17e eeuwse verdedigingswerken in Briançon (Frankrijk), het uit de renaissance daterende klooster van San Benedetto in Po (Italië), het 15e eeuwse klooster in Setúbal (Portugal), het historische mijnlandschap van Rosia Montana (Roemenië) en de Armeense kerk van St. George in Mardin (Turkije).

Kijk voor meer informatie op www.europanostra.org.

---------------------------------------------------------------------------------

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.