Mammoetjagers met een doel

Nanska van de Laar

Ze krijgen het wéér koud als ze erover vertellen. Hun expeditie naar Siberië, nu alweer een half jaar geleden.

Een dier dat 35.000 jaar geleden bedolven raakte onder ijs, geeft zijn geheimen heel erg langzaam prijs. Het is een zoektocht met een lange adem, die een doorbraak kan opleveren in de strijd tegen onze toenemende vatbaarheid voor ziekmakende bacteriën.

Twee Amsterdamse dokters van het VU Medisch Centrum in Amsterdam, microbioloog Dries Budding (39) en Bas Wintermans (32), arts in opleiding tot microbioloog, hadden het al eens vaker gehad over de toename van resistentie bij bacteriën. Dat is een van de grootste gezondheidsbedreigingen van de komende tijd. Ze bedenken dat het interessant zou zijn als je bacteriën zou kunnen onderzoeken die nooit aan menselijke invloeden, zoals synthetische antibiotica, zijn blootgesteld en die zich dus ook niet door toedoen van de mens hebben aangepast.

Mammoet

Kort daarna komt het bericht binnen dat in de eeuwige ijsvelden van Siberië (de zogeheten permafrost) een vrijwel geheel geconserveerde mammoet was aangetroffen.

Budding en Wintermans zoeken via e-mail contact met Semyon Grigoriev, directeur van het mammoetmuseum in Jakoetsk. Deze had als eerste de gevonden resten aan een inspectie onderworpen en vastgesteld dat het een gaaf exemplaar betrof, dat nader onderzoek verdiende.

Symposium

De Nederlanders kregen vanuit het Russische Verre Oosten meteen een uitnodiging om aan het onderzoek van de mammoet deel te nemen. Grigoriev belegt zelfs een symposium voor meerdere wetenschappelijke disciplines, waar de betrokkenen voor een internationaal gehoor kunnen uitleggen wat hun onderzoeksdoelen zijn.

Ze reizen af naar de koudste stad ter wereld, Jakoetsk, waar ze meteen kennismaken met min 38 graden: de neus bevriest terstond als je je gezicht niet terdege afdekt. Wintermans: „Wat een gebied. Wat een ellende. Het leek alsof het niet klopte, het was zó anders dan thuis.’’

Vriezen

,,Hier sloeg de rook uit de schoorsteen direct neer. Sloegen de motoren van de met matten en dekens afgedekte auto’s na tien minuten stilstand weer automatisch aan, om vastvriezen te voorkomen. Je bril vroor vast aan het hoofd.’’

,,En tot overmaat van ramp was onze bagage bij het overstappen achtergebleven, inclusief de speciale winteruitrusting en laboratoriumspullen.”

Gelukkig beschikt de plaatselijke universiteit over een relatief moderne campus met goede verwarming. En voor het plaatselijke ziekenhuis geldt hetzelfde.

Mes

Na het symposium gaan de Nederlanders direct naar de anatomiezaal, want de mammoet moet snel onderzocht worden, om vervuiling van het unieke materiaal te voorkomen.

De 35.000 jaar oude gigant komt in bevroren toestand binnen. Verschillende onderzoekers gaan ermee aan de slag. De Amsterdammers beperken zich tot het boren in het beenmerg, omdat de weke organen nog niet ontdooid zijn en zodoende ontoegankelijk voor het chirurgische mes. Zoals je een klokhuis met een appelboor verwijdert, haalt het tweetal met een holle boor stukken uit het inwendige.

Een van de ook bij het onderzoek betrokken pathologen vertelt dat in het bloed, dat na 35.000 jaar permafrost nog steeds vloeibaar blijkt, inderdaad bacteriën worden aangetroffen. Budding: „Dat was natuurlijk geweldig nieuws. Maar zouden deze bacteriën zich laten vergelijken met ziekmakende soortgenoten van onze moderne tijd?

Ziek

Dat het dier ziek was, was snel duidelijk: we troffen een sterk vergrote lymfeklier aan en in de lever zaten knobbels. De darmen, waarvoor we gekomen waren, waren grotendeels intact en er zat ook nog ontlasting in. We hebben een deel van het materiaal direct mee kunnen nemen, we hopen dat andere voor ons interessante resten – ontlasting, bloed, weefsel, de vergrote lymfeklier – spoedig worden nagezonden.”

Het beschikbare materiaal is op kweek gezet. Er zijn inmiddels 25 verschillende soorten bacteriën uit gegroeid. De onderzoekers gaan ervan uit dat een groot deel daarvan 35.000 jaar permafrost heeft overleefd.

DNA

Ze moeten er rekening mee houden dat er ook bacteriën tussen kunnen zitten die recentelijk - tijdens het uitgraven of het vervoer van de mammoet vanuit de eeuwige sneeuwvelden naar Jakoetsk - op de mammoet terecht zijn gekomen. Om meer van dergelijke vervuilingsrisico’s te voorkomen, zijn de wetenschappers ook meteen nadat het dier in het onderzoekscentrum arriveerde, met hun onderzoek begonnen.

Budding: „Blijft vervolgens de vraag: wat hebben we nu? Wat is de authenticiteit hiervan? Naast het kweken van bacteriën wordt gezocht naar DNA van bacteriën die moeilijk kweekbaar zijn of die al dood zijn gegaan. Duidelijk is dat een deel van het aangetroffen DNA-materiaal weinig gelijkenis toont met al het DNA-materiaal dat wereldwijd beschikbaar is in databanken. Een match wordt moeilijk.’’

Lange adem

,,De vergelijking is sowieso problematisch, omdat het uitlezen van het materiaal, zelfs met de beste laboratoriumapparatuur en computerprogramma’s, een kwestie van zeer lange adem is.’’

,,We zijn nu bezig met stap één: het ’componeren’ van een ongekend lange DNA-streng met een nieuwe softwaremethode. Geen gemakkelijke klus, we lopen aan tegen de beperkingen van de beschikbare apparatuur.’’

,,Het volgende obstakel is om onschuldige bacteriën te onderscheiden van potentiële ziekteverwekkers, pathogenen.”

Vraag

Wintermans: „Hierna gaan we de volledige darmflora in kaart brengen. Dat is de moeilijkste opgave, omdat die bestaat uit een mix van vele soorten verschillende bacteriën. Het in elkaar puzzelen van alle verschillende DNA-stukjes is een behoorlijke klus, waarbij we hulp krijgen van een Belgisch bedrijf dat hiervoor speciale software aan het ontwikkelen is.’’

,,Als laatste volgt het doel van de expeditie: de zoektocht naar genetisch materiaal dat resistentie kan veroorzaken. We gaan ervan uit zulke genen aan te treffen, maar hoe we ze exact moeten vinden is de vraag. Er is immers geen databank van al het in die tijd bestaande DNA-materiaal. We kijken wel naar materiaal van enigszins verwante dieren, zoals olifanten. ’’

,,Alle tot op heden uitgevoerde testen zijn nog maar een voorproef. Goed onderbouwde resultaten kunnen nog maanden op zich laten wachten.”

De onderzoekers hebben ook een samenwerkingsverband met het Leids biodiversiteitcentrum Naturalis, dat erg geïnteresseerd is in schimmels en plantenresten in de poep van de mammoet.

Klonen

Er kan nog heel wat uit het onderzoek volgen, maar de beide wetenschappers blijven er nuchter onder. Budding: „Buiten de belangstelling van wetenschappers is er ook veel belangstelling bij de media. Dit is met name omdat er gesuggereerd is dat het mogelijk is de mammoet te klonen. Als dat ooit al lukt, zal dat niet op korte termijn gaan gebeuren in een Amsterdams microbiologisch laboratorium.”

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.