Weer zelf leren nadenken

Nanska van de Laar

A ls je ’een tikkeltje’ te zwaar bent, ga je minder eten en meer bewegen. Wanneer je een kind hebt dat lak heeft aan afspraken, dan grijp je in.

Is er een conflict, dan probeer je dat zo mogelijk met een redelijk gesprek op te lossen en zorg je ervoor dat het niet escaleert. Als je huis een bende is, pak je de stofzuiger en een natte lap.

Logisch. Of toch niet? Steeds minder, vindt Jan Bransen, hoogleraar Filosofie van de gedragswetenschappen bij het Behavioural Science Instituut aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In zijn pas verschenen boek ’Laat je niets wijsmaken’ – over de macht van experts en de kracht van gezond verstand – betoogt hij dat we een beetje lui zijn geworden. Waarom gebruiken we ons gezond, nuchter verstand niet wat vaker?

Experts

Voor al onze vragen, van opvoeding tot afslanken, van je huis schoonhouden tot gelukkiger worden, laten we ons de weg wijzen door experts.

Natuurlijk hebben die veel nuttigs en zinvols te melden, vindt Bransen. ,,Maar zij nemen de rol over die vroeger opa en oma of een goede buur hadden. Het is de vraag of we zoveel deskundigen nodig hebben. Een van de risico’s is dat we denken: er is een professional voor, dus die zal het wel weten.’’

Door zaken te medicaliseren – van ADHD tot obesitas, van wangedrag tot een teruggetrokken persoonlijkheid – verschuift bovendien de vraag wie er verantwoordelijk voor is, vindt Bransen. ,,Je ontneemt mensen ook de noodzaak om zich te verantwoorden: ik heb nu eenmaal obesitas of kan me niet concentreren, daar kan ik zelf niets aan doen.’’

Hierdoor ga je voorbij aan het meest voor de hand liggende: zelf in actie komen, vindt hij.

Kloof

Die hang naar ’deskundig advies’ zorgt voor een kloof, zegt Bransen. ,,Tussen de wetende intellectueel en de afhankelijke leek. De leek lijkt ondeskundig en vraagt, de expert lijkt alles te weten en geeft antwoord. Zowel leken als deskundigen gaan uit van vanzelfsprekendheden die niet worden bediscussieerd: voor het opvoeden van een lastig kind heb je een supernanny, een opvoedcoach nodig. Maar de vraag is of je er met wat gezond verstand niet zelf achter komt wat de beste aanpak is.’’

Of: stel dat een kind niet goed eet. ,,Dat kwam ongetwijfeld ook duizend jaar geleden voor. Ouders hadden waarschijnlijk geen flauw idee, maar probeerden ongetwijfeld van alles uit. Nu we worden overspoeld door deskundigen, is onze eerste reactie: wie kan mij helpen?’’

Hoe zou dat komen, die hang naar deskundig advies van anderen? Zorgt de vloed aan mogelijkheden voor keuzestress en zoeken we daarom ons heil bij mensen die het volgens ons beter weten? ,,Ik zou het liever omdraaien’’, zegt Bransen. ,,Al die onzekerheid en keuzestress zijn eerder het gevolg dan de oorzaak van het bestaan van zoveel deskundigen. Je kunt niet alles zelf weten, dus is het goed dat je voor problemen met je mobieltje of computer bij een helpdesk terecht kan. Enorm succesvol, maar de experts geven wel een soort algemene kennis. Die moet worden toegepast op je eigen situatie. Hoe beter de wetenschap, hoe groter het risico dat we zelf niet meer nadenken. Het lijkt makkelijk: het probleem uit handen geven als je het even niet meer weet, maar dat gemak is misleidend.’’

Maar we weten meer niet dan wel. Dan is het toch prettig dat er deskundigen zijn? ,,Zeker. Maar het heeft ook keerzijden. We vergeten zelf na te denken, en ook wetenschappers vergeten dat nog wel eens. Zij kijken vaak niet verder dan hun eigen domeintje.’’

Handboek

Bransen noemt als voorbeeld de DSM IV (Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders – het handboek voor de psychiatrie). ,,Daarmee kunnen psychiaters mensen classificeren op basis van hun klachten. Zo’n handboek is goed voor de zorgverzekeraars – zij kunnen er in hun budgetten rekening mee houden. Het is goed voor de zorgverleners – het geeft hun handvatten. Is het ook goed voor de cliënt? Die is niet geholpen met de diagnose. Hij wil een manier om met alle beperkingen van zijn aandoening te kunnen leven.’’

’Laat je niets wijsmaken’, Jan Bransen. Uitgeverij Klement. ISBN 9789086871186. Prijs €19,90.

.

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.