De vrouw die Kniertje een ziel gaf

Jan Vriend
amsterdam

Ze was een idool nog voor het woord bestond. Omdat actrice Esther de Boer-Van Rijk ’volksvrouwen met een ziel’ op het podium bracht, groeide ze uit tot de publiekslieveling van de vorige eeuw. Bij het Joods Historisch Museum in Amsterdam is vanaf 19 mei een tentoonstelling te zien over de vrouw die onder meer gestalte gaf aan vissersweduwe Kniertje.

Esther de Boer-Van Rijk (1853-1937) groeide op in de rosse buurt van Rotterdam. Ze was de jongste van een orthodox joods gezin met tien kinderen. Omdat haar vader al jong overleed, was er thuis voortdurend geldgebrek. Daarom moest ze als jong meisje van school om haar moeder te helpen in haar naaiatelier. Op vrije avonden speelde ze bij amateurtoneelgezelschappen waar ze zó talentvol bleek dat ze werd gevraagd voor het beroepstoneel van de vernieuwende regisseur Antoine le Gras. In tegenstelling tot de heersende stijl van die tijd, met bombastisch acteerwerk door bijna declamerende spelers, koos Le Gras voor een aanpak met natuurlijk spel. Hierin zette hij de karakters neer zoals het publiek die in werkelijkheid ook zag. In die stijl kon Esther de Boer uitblinken, want als meisje uit een volksbuurt kende ze de types uit eigen ervaring.

Trombonist

Vanwege het werk van haar man, die trombonist was, verhuisde ze in 1881 naar Amsterdam, waar ze een dochter kreeg. In de hoofdstad speelde ze tientallen rollen maar de meeste indruk maakte ze met haar vertolking van vissersweduwe Kniertje, in het drama ’Op Hoop van Zegen’ van Herman Heijermans. In dit ’spel van de zee’ verliest Kniertje haar man en haar zonen aan de golven. Het schip waarop haar jongste zonen uitvoeren bleek rot, maar was wél goed verzekerd, zodat de reder zijn centen ving. ,,De vis wordt duur betaald’’, groeide uit tot de bekendste zin uit het stuk. Door dit realistische gegeven gingen bij veel mensen de ogen open voor deze misstanden, wat tot een wetswijziging leidde. Naar schatting heeft ze de rol van Kniertje ruim 1200 keer gespeeld, het meeste in de Hollandse Schouwburg, destijds het culturele trefpunt van de oude Amsterdamse jodenbuurt.

In vervolg op deze triomf schreef Heijermans ook succesvolle stukken als ’De Meid’ en ’Eva Bonheur’ waarin Esther de Boer volgens traditie weer de hoofdrollen speelde. De herkenbaarheid van de personages die ze neerzette en haar natuurlijke spel leverden haar alom waardering op. Want volle zalen wisten aan den lijve wat het betekende om te leven met het geldgebrek, het verdriet en de vernedering die ze op het toneel verbeeld zagen. De volksvrouwen met de gebutste levensgeschiedenis die Esther de Boer speelde, woonden naast ze. Of ze waren het zelf.

Radio

Ze had rollen in ’stomme’ films, op de radio was haar stem te beluisteren in hoorspelen en ze stond tot hoge leeftijd op het toneel. Dat leverde haar een voor die tijd ongekende populariteit op. Daarom mondde haar tachtigste verjaardag in 1933 uit in een groots eerbetoon: staand op het balkon van de Stadsschouwburg werd ze toegejuicht door fans die zich op een bomvol Leidseplein hadden verzameld. Haar bekendheid leidde zelfs tot een prille vorm van merchandising: het publiek kocht ansichtkaarten met haar portret, breide met Esther-wol en stak Esther-sigaartjes op. Bij de tentoonstelling in het Joods Historisch Museum zijn hier voorbeelden van te zien. Net als foto’s, filmbeelden, brieven en hoorspelfragmenten brengen ze de hoogtijdagen van de actrice tot leven.

Laatste eer

In 1937 overleed Esther de Boer-Van Rijk. Ze werd 84 jaar. Langs de route tussen haar huis aan het Oosteinde en de joodse begraafplaats in Muiderberg stonden volgens kranten uit die tijd tienduizenden Amsterdammers om de actrice de laatste eer te bewijzen.

De verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog heeft ze niet meer meegemaakt. Daarom heeft ze niet hoeven zien dat de Hollandse Schouwburg, waar ze triomfen vierde, vanaf 1942 door de Duitse bezetter werd gebruikt als verzamelplaats voor Amsterdamse joden. Vanaf hier werden ze naar vernietigingskampen als Sobibor en Auschwitz gedeporteerd. Ook de dochter, schoonzoon, kleinzoon en achterkleinkinderen van Esther de Boer-van Rijk zijn vanuit dit theater naar deze kampen vervoerd en daar omgebracht.

Dit verhaal is gebaseerd op informatie van Joosje Lakmaker. Haar biografie over Esther de Boer-van Rijk verschijnt op 19 mei bij Uitgeverij Wereldbibliotheek.

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.