Verzekering geen spaarpot

Durk Geertsma

Weinig mensen lijken zich druk te maken over het oplichten van 'de verzekering', zegt psycholoog en gedragseconoom Job van Wolferen. Hij deed onderzoek naar verschillende facetten van de psychologie van verzekeren. ,,Je koopt in feite een dagelijkse portie risicoreductie, maar dat is niet iets tastbaars. Totdat je de verzekering nodig hebt.''

Veel mensen beschouwen een verzekering als iets waar je geld in stopt, waaruit je op zeker moment iets terugbetaald krijgt. Sommigen zien een verzekering als een soort spaarpotje. Mensen die geen beroep doen op hun verzekering vinden dat hun premie verspild geld is. En naarmate mensen de premies een grotere geldverspilling vinden, hoe meer zij fraude acceptabel vinden.

Dit blijkt uit onderzoek van psycholoog en gedragseconoom Job van Wolferen, onlangs in Tilburg gepromoveerd op 'De psychologie van verzekeren.'

Terugverwachten

Slechts een op de tien deelnemers beschreef een verzekering als een manier van risico delen en minimaliseren, zegt hij. ,,Want dat is het in feite. Maar dat idee leeft nauwelijks. Ik vond het vooral opmerkelijk dat mensen automatisch iets terugverwachten in ruil voor hun verzekeringspremie. Want je zou het eigenlijk zo moeten zien: als je premie betaalt, loop je in feite minder risico op onverwachte hoge schadekosten. Als je nooit een beroep op je verzekering hebt hoeven doen heb je dus geluk gehad. Maar dat begrijpen veel mensen niet, omdat de risicoreductie niet tastbaar is. Als je een verzekering afsluit zou je moeten hopen dat je er nooit gebruik van hoeft te maken.''

Als Van Wolferen met mensen praat over verzekeringsfraude, heeft bijna iedereen dat wel eens gedaan. ,,Of ze kennen iemand die het deed. Bijna niemand schaamt zich ervoor, terwijl het een misdrijf is. Toch hebben mensen niet het idee dat ze stelen, eerder dat ze hun geld terughalen.''

Van Wolferen richtte zich op gedragseconomisch onderzoek: hoe maken mensen 'economische' keuzen, hoe reageren zij op een overvloed aan keuzemogelijkheden, hoe wegen zij risico*s af en welke psychologische en financiële factoren spelen daarbij een rol? Van Wolferen, nu medewerker toezicht bij de Autoriteit Financiële Markten (AFM), is vooral geïnteresseerd in hoe mensen beslissingen nemen. ,,Dan kom je al snel uit bij de economie, bij financieel gedrag, sparen, armoede, pensioenen, verzekeringen.''

Raakvlakken

Psychologie en economie hebben veel raakvlakken en zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, zegt hij. ,,Ze spelen bijvoorbeeld een rol als je in de supermarkt 'toevallig' een bepaald product in je mandje gooit, of wanneer je een hypotheek of verzekering afsluit. Bij zaken zoals pensioenen geldt dat mensen het heel moeilijk vinden om nu te beslissen over zaken die nog ver weg liggen. Bedenken hoeveel geld je nodig hebt als je met pensioen bent, is voor velen heel abstract. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld ook dat mensen honderd euro op dit moment meer waard vinden dan wanneer ze eenzelfde bedrag over een jaar zouden krijgen. Misschien zijn mensen daarom ook geneigd deze beslissing uit te stellen, terwijl dit in hun nadeel is.''

Angst

Is economie niet voor een groot deel gebaseerd op psychologie en emoties, zoals angst? Beleggers die massaal aandelen dumpen bij de minste of geringste 'dreiging' of rumoer over gedonder in de top van bedrijven? ,,Op langere termijn is dat trouwens een slechte strategie. Die houding wordt niet zozeer door angst gemotiveerd, eerder door de hoop dat ze met die aanpak juist veel geld gaan verdienen. Bij beleggen denken mensen bijvoorbeeld vrijwel altijd dat ze het beter doen dan 'de markt'. In werkelijkheid spreiden mensen hun portefeuille slecht. Dit kan voortkomen uit optimisme, maar ik denk ook dat velen gewoon niet goed begrijpen hoe beleggen werkt.''

Welke rol speelt psychologie/angst bij verzekeren? ,,Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat mensen meer willen betalen voor een verzekering die 100.000 dollar uitkeert als je tijdens een vlucht overlijdt door een terroristische aanslag, dan voor een verzekering die uitkeert 'bij elke reden'. Dit suggereert dat mensen kleine risico's die erg tot de verbeelding spreken en waar ze hevige emoties bij voelen, zoals een terroristische aanslag, overschatten. De kans op zo'n aanslag is erg klein, toch zouden ze zich daarvoor willen verzekeren.''

Veilig idee

Nederland is een van de landen met de grootste verzekeringsdichtheid ter wereld, blijkt onder andere uit het jaarlijkse overzicht van de Zwitserse verzekeringsmaatschappij Swiss Re (insurance company). Nederland staat op de tweede plaats, na Zwitserland, met de hoogste uitgaven voor schade- en levensverzekeringen (circa zeventien procent van het inkomen). Het gemiddelde van de 27 EU-landen is vijf procent. Hoe komt dat? ,,Voor een deel omdat Nederland een super welvarend land is. Mensen hebben geld. Laat het dan maar aan de marketeers over om verzekeringen te verkopen. Misschien vinden mensen het een fijn en veilig idee om goed verzekerd te zijn. Dat betekent ook dat het niet zonde van het geld is. Je koopt in feite een dagelijkse portie risicoreductie, maar dat is iets wat niet tastbaar is. Totdat je de verzekering nodig hebt.''

Het is in Nederland goed geregeld met sociale verzekeringen, zoals zorgverzekeringen en pensioenen, zegt hij. ,,Maar ik weet niet of alle bestaande verzekeringen wenselijk zijn. Voor veel verzekeringen geldt dat het slim is je te verzekeren wanneer je de kosten van schade niet zelf kunt betalen. Van annuleringsverzekeringen bij een vakantie van duizend euro kun je je afvragen of die nuttig zijn. Datzelfde geldt voor een telefoonverzekering of voor de medische kosten voor een huisdier. Misschien kun je voor dat geld beter een nieuwe kat kopen?

Bril

Ook bij veel aanvullende verzekeringen, bijvoorbeeld voor een bril of tandheelkundige hulp, kun je vraagtekens zetten. Voor een nieuwe bril kun je net zo goed zelf sparen. Je krijgt dan ook nog wat rente. Bij tandheelkundige verzekeringen gelden vaak maximale vergoedingen. Dat afgedekte risico kunnen mensen meestal wel zelf dragen. Heb je meer zorg nodig, dan wordt die alsnog niet vergoed. Dit soort 'spaarpotverzekeringen' zou moeten verdwijnen omdat ze het idee voeden dat geld dat je in een 'verzekeringspot' stopt, er ook weer uit moet komen.''

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.