Spaarnelezing: Lorentz bedwong zelfs het water

Suzanne Hulscher© Foto Universiteit Twente/ Gijs van Ouwerkerk

Richard Stekelenburg
Haarlem

Wie Hendrik Antoon Lorentz zegt, zegt natuurkunde. De wereldvermaarde wetenschapper ontving in 1902 de Nobelprijs voor het onderzoek dat hij met collega Pieter Zeeman deed naar de invloed van magnetisme op spectraallijnen: het zogenoemde Zeemaneffect. Maar Lorentz was ook pionier in waterbouwkundig onderzoek. Gelauwerd hoogleraar waterbeheer en watersystemen aan de Universiteit Twente Suzanne Hulscher zal dát aspect van het werk van Lorentz nader toelichten tijdens de Spaarnelezing op 11 mei.

,,Hij is de grondlegger. In feite werken we in mijn vakgebied nog steeds volgens de principes die Lorentz bedacht’’, zegt Hulscher. ,,Het verschil is wel dat zijn berekening destijds met de hand moesten worden gedaan en wij daarvoor de computer kunnen gebruiken. Dat gaat wel een stuk sneller.’’

Lorentz werd door toenmalig minister van Waterstaat, ingenieur Cornelis Lely, gevraagd wat de effecten zouden zijn van het afsluiten van de Zuiderzee door de Afsluitdijk. Van 1918 tot 1926 werkte Lorentz daaraan als hoofd van de Staatscommissie Zuiderzee, ook wel aangeduid als Commissie Lorentz.

Dynamiek

Hulscher: ,,Het was wereldwijd de allereerste keer dat naar zoiets, en zeker in die omvang, onderzoek werd gedaan. Er bestonden dus ook geen rekenmodellen voor. Als je het hebt over de dynamiek van waterhoogten en -stromingen dan heb je het over enorm veel onbekenden. Daar is eigenlijk geen beginnen aan. Wat Lorentz heeft gedaan, is die enorme complexiteit te vereenvoudigen tot iets wat wel hanteerbaar was. Daarvoor heeft hij heel nauwgezet bepaald welke factoren wèl essentieel waren om mee te nemen, en daarmee dus ook welke buiten beschouwing konden worden gehouden. De uitkomsten zouden dan weliswaar niet op de millimeter nauwkeurig zijn, maar wel op de decimeter. En dat is hem gelukt.’’

Door zijn berekeningen is de Afsluitdijk uiteindelijk ook iets noordelijker aangelegd dan aanvankelijk het idee was: bij Cornwerd in plaats van Piaam. Met die verschuiving van het plan zou het effect van de getijslag, het verschil tussen eb en vloed, een stuk gunstiger zijn, zo had Lorentz berekend. Hulscher: ,,Die berekeningen voerde hij overigens niet zelf uit hoor. Hij had daarvoor een grote kamer aan mensen. Het aardige is: die kamer bestond goeddeels uit dames.’’

Waddenzee

Dat de Spaarnelezing dit jaar in het teken van Lorentz staat, komt op een mooi moment voor Hulscher. Ze heeft zojuist een promovendus aangesteld die zich zal gaan richten op de modellering van de lange termijn dynamiek van Waddeneilanden en de sedimenttransporten in de Waddenzee. Dan kom je wel heel dicht in de buurt van Lorentz’ voetsporen.

De promovendus kon, met straks nog twee collega’s, worden aangesteld met het geld dat hoorde bij de prestigieuze Simon Stevin Meester-prijs die Hulscher vorig jaar in de wacht sleepte. Die prijs was goed voor een geldbedrag van 500.000 euro, te besteden aan onderzoek. Hulscher kreeg de prijs voor haar technisch-wetenschappelijke onderzoek en de manier waarop ze verbinding zoekt met de maatschappij.

Hulscher en haar team werken onder meer aan onderzoek naar natuurlijke - ’zachte’ - oplossingen ter ondersteuning van de ’harde’ ingrepen zoals dijken die zijn gedaan om land tegen water te beschermen. ,,Dan kun je denken aan de slimme aanleg van kwelders, of bepaalde vegetatie die al een deel van de klappen van het water opvangt vóór het de dijk raakt. Daar valt inderdaad veel over te vertellen, maar dan kom ik dan ook 11 mei op terug. Ik heb begrepen dat er voor de Spaarnelezing ook een groep middelbare scholieren is uitgenodigd. Daar verheug ik me erg op!’’

Borstbeeld van Lorentz op het naar de wetenschapper vernoemde plein in Haarlem.© Foto Richard Stekelenburg

Met krant gratis naar Spaarnelezing

Twee wetenschappers van naam en faam komen op donderdag 11 mei naar Haarlem voor de derde Spaarnelezing, hét Haarlemse wetenschapsfeestje van Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen en Teylers Museum: de Britse wiskundig natuurkundige Prof. sir Michael Berry FRS, emeritus hoogleraar verbonden aan de Universiteit van Bristol, en Prof. dr. Suzanne Hulscher, hoogleraar waterbeheer aan de Universiteit Twente. De bijeenkomst in de Doopsgezinde Kerk staat dit jaar in het teken van de Haarlemse natuurkundige en Nobelprijswinnaar Hendrik Lorentz (1853-1928).

Lezers van Haarlems Dagblad kunnen gratis aanwezig te zijn bij deze derde Spaarnelezing. Bij grote belangstelling wordt geloot. Aanmelden voor maximaal 2 kaarten per persoon kan via de site:

www. haarlemsdagblad.nl/acties of schriftelijk via:

Haarlems Dagblad

t.a.v. Spaarnelezing 2017

Postbus 507, 2003 PA Haarlem.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.