Premium

Uit de Tijd: Dolle Dinsdag leidde tot uittocht NSB’ers

Uit de Tijd: Dolle Dinsdag leidde tot uittocht NSB’ers
NSB’ers op de vlucht.
© Foto NHA

Op 5 september 1944 zag het om drie uur ’s middags zwart van de mensen langs de Wagenweg. De radio had bericht dat Breda was bevrijd. In Haarlem werden de bevrijders om vijf uur ’s middags verwacht.

Uiteraard was de bevolking die dag – later bekend als Dolle Dinsdag – opgetogen. Velen hadden bloemen meegebracht om de bevrijders te verwelkomen. Onder NSB’ers en de bezettingsautoriteiten heerste paniek. NSB-leider Anton Mussert, die in april in de Haarlemse Concertzaal nog een optimistische toespraak had gehouden, gaf nu bevel vrouwen en kinderen te evacueren.

Niet alleen veroorzaakte hun vlucht drukte op het station waar nog maar weinig treinen reden, ook op de wegen was het in oostelijke richting vol met beladen auto’s van welgesteldere NSB’ers of wagens die zonder pardon waren geconfisqueerd. Een enkele NSB’er zag zelfs in de vlucht geen gat meer en beroofde zich van het leven.

Hazenpad

De Haarlemse NSB-burgemeester Plekker blameerde zich door met zijn gezin het hazenpad te kiezen, waarop hij als burgemeester werd geschorst. Mogelijk werd zijn vlucht mede ingegeven doordat op die dag het verzet enige aanslagen op Haarlemse politiefunctionarissen pleegde.

Opperwachtmeester Harm Smit, een medewerker van de SD’er Fake Krist, werd geliquideerd. De door de Raad van Verzet gegeven opdracht om Krist zelf, een fanatiek jager op Joden en verzetslieden, te liquideren, mislukte, evenals de aanslag op een andere foute politiefunctionaris. Harry Mulisch’ boek de Aanslag is op een latere, fatale aanslag op Krist gebaseerd.

Dat door die aanslagen de nervositeit in nationaalsocialistische kring groeide, valt te begrijpen. Niettemin bleef NSB-commissaris van de provincie Backer op zijn post. Wel had hij zijn gezin weggestuurd en zichzelf en de NSB’ers onder de provincieambtenaren drie maanden voorschot op hun salaris laten uitbetalen.

Na het vertrek van Plekker werd de stad feitelijk steeds meer bestuurd door enige hoge gemeenteambtenaren, die contact onderhielden met een aantal grote ondernemers. In de officiële pers van die dagen, zoals de onder censuur staande Haarlemsche Courant, de enige krant die nog verscheen in de stad, stond over Dolle Dinsdag slechts dat Rijkscommissaris Seyss-Inquart voor het gehele bezette gebied de uitzonderingstoestand had afgekondigd. Het was burgers verboden om tussen 8 uur ’s avonds en 4 uur ’s morgens zich op straat te vertonen. Op samenscholingen van vijf personen of meer zou worden geschoten.

Hongerwinter

De gehoopte vlotte bevrijding bleef uit. Het duurde nog acht maanden voor de bevrijders op de Wagenweg verschenen. Op 17 september probeerden de geallieerden wel de Rijnbruggen bij Arnhem in handen te krijgen om naar Noord-Duitsland door te kunnen stoten en tegelijkertijd het nog bezette deel van Nederland te bevrijden, maar dit mislukte jammerlijk.

Omdat de spoorwegen op bevel van de Nederlandse regering in ballingschap in staking waren gegaan en ook verdere communicatie en transport steeds moeilijker werd, resulteerde dit erin dat het verstedelijkte westen van het land van zijn normale aanvoer werd afgesneden. Hierdoor moest ook Haarlem nog een afschuwelijke Hongerwinter doorstaan.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.