Kandidaat Olifant 2017 Nop Maas maakt literaire juweeltjes in ambachtelijke drukkerij Hof van Jan

Nop Maas: ,,Teksten moeten ergens over gaan, een beetje schuren.’’
© Foto United Photos/Toussaint Kluiters

De Hof van Jan is een ambachtelijke drukkerij in de Korte Margarethastraat in Haarlem. Daar heerst een nijvere rust als we Olifantpretendent Nop Maas bezoeken. De literatuurhistoricus ontvangt ons tussen oude drukpersen en letterkasten. Een jonge vrouw naait de bladzijden in van een boekje over de opgefokte stemming in Nederland, ’De schietpartij’ geheten, geschreven door journalist Eric Voermans.

Stemmen op Nop Maas of een van de andere kandidaten kan hier

De inkt is droog, het boekje bijna gereed. De vrouw legt de losse bladen op een langwerpig houten blokje en prikt gaten in de rug, duwt er dan een stevige draad doorheen, legt er een knoop in, knipt de uiteinden af en legt de eindproducten op een stapel. ,,We kunnen in een paar dagen een boekje maken.’’

Nop Maas en drie andere ’margedrukkers’ maken wat hen belieft. In kleine oplagen verschijnen de uitgaven, geschreven door prozaïsten als L.H. Wiener, P.F. Thomése en Peter Buwalda, maar ook Arnon Grunberg en Detlev van Heest behoren tot de ’stal’, net als tekenaar Paul van der Steen.

Ambachtelijke voldoening

Boeken afkomstig van de Hof van Jan kosten een grijpstuiver. Het gaat om de ambachtelijke voldoening en de zeggingskracht van een literair verhaal. Werken op een ouderwetse pers heeft volgens Maas ook iets ’insubordinerends’. Hij en zijn vrienden zetten Lodewijk Wiener op de troon van stadsschrijver om in te haken op Haarlemse nieuwsontwikkelingen (zoals over de Koepel) en overwegen een ’pool van stadsschrijvers’ aan het werk te zetten.

Nop Maas (67) is een alleseter, kalm en gedreven, hopeloos verslaafd aan het vervaardigen van de literaire bundeltjes. Zozeer dat hij zich een beetje in toom moet houden.

Hij vertelt naar hartenlust over zijn biografie van Gerard Reve, het gedoe met Reves weduwnaar Joop Schafthuizen en de ontmoetingen met Hanny Michaelis, wier pad hij kruiste tijdens zijn Reve-research. Volgende week verschijnt deel 2 van de door Maas bezorgde oorlogsdagboeken van Michaelis.

Bekentenis

Zijn wieg stond in Hoensbroek (Limburg), hij studeerde Nederlandse taal en letterkunde aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Nadien wijdde hij zich aan de Nederlandse literatuur, en dan vooral aan boeken en schrijvers uit de negentiende eeuw. Multatuli, Conrad Busken Huet en Marcellus Emants zijn favorieten van hem. Alle drie auteurs met een goed verhaal en een sterke humanistische drive. De Haarlemmer promoveerde op de roman Een nagelaten bekentenis van Marcellus Emants.

Tragisch

Nop Maas begeleidde brievenboeken van Reve en ontving van de volksschrijver ’vier koffers vol post’, wat hij opvatte als ’impliciete opdracht om een biografie te maken’. Hij publiceerde dit levensverhaal en kwam in contact met Hanny Michaelis, met wie Reve getrouwd is geweest. Maas maakte met Hanny het boek ’Verst verleden’ (2002) over Michaelis’ jeugdherinneringen. Hij vertelt het tragische verhaal over haar schuldgevoel jegens haar ouders. Er was ruzie in haar familie, waardoor ze geen goed afscheid heeft kunnen nemen. Haar ouders kwamen om in Sobibor. Begin ’43 was Hanny ondergedoken bij de familie Van Melle in Hoofddorp. Toen zij op een lentedag haar nood klaagde, zei mevrouw Van Melle iets opmerkelijks dat moet worden opgevat als mededogen. Zij zegt in deel 2 dat 26 april verschijnt: ’De Joden kunnen beter vergast worden dan dat ze eerst een tijd moeten lijden’. Nop Maas: ,,Hoe komt die mevrouw aan dat vergassen?’’ Het is een vroege datering van het gebruik van het woord vergassen. De meeste historici gaan ervan uit dat vrijwel niemand tijdens de oorlogsjaren wist van het vergassen.

Meesterwerk

,,Het oorlogsdagboek is een meesterwerk’’, aldus Maas, die na haar dood executeur-testamentair werd en zo haar oorlogsgeschriften tegenkwam. Hij geeft deze nu uit, hoewel Hanny Michaelis dit zelf niet gewild heeft, ze was bang onderduikfamilies te beledigen, maar daarvan is volgens Maas geen sprake. ,,De betrokkenen zijn dood, er wordt niemand gekwetst. Het is een belangrijk document over de alledaagsheid van het onderduiken en de worsteling van een jonge, intelligente vrouw.’’

Deel 3 van de Revebiografie leidde tot bedreigingen van Schafthuizen aan het adres van Nop Maas en een rechtszaak. ,,Ik betreur nog altijd dat we er dingen uit hebben moeten laten. Niet dat we daardoor een andere Reve zouden zien, maar mogelijk missen we daardoor enkele voor Reve typerende venijnige brieven, hij kon geweldig jennen.’’

Wonderbaarlijke constructies

Terug naar de bonkende persen in de Korte Margarethastraat. Bij de verhalenkeus volgt hij deels zijn eigen fascinatie voor proza en poëzie. ,,Teksten moeten een beetje schuren, ergens over gaan. Voor hoofdwerkers als ik is het fijn ook handwerk te doen. Het is ontzettend leuk dat je het hele proces in eigen hand hebt.’’ Begeesterd leest hij iets voor van Charles Baudelaire, die wolken ’wonderbaarlijke constructies van het onaantastbare’ noemde. Dat verrukt hem, zegt hij.

Het is tijd voor een korte ’time out’ voor de drukker Maas. Binnenkort buigt hij zich over de briefwisseling van Doeschka en Geerten Meijsing.

Stemmen op Nop Maas of een van de andere kandidaten kan hier

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.