Heddy Honigmann heeft een neus voor overlevers

Nanska van de Laar

Het documentairefestival IDFA in Amstedam opent woensdag 19 november met ’Om de wereld in 50 concerten’. Typerend voor filmmaker Heddy Honigmann is dat ze in deze documentaire niet stil blijft staan bij de hectiek van de tournee en de in Buenos Aires, Soweto en St. Petersburg gefilmde concerten. Ze maakt juist veel plaats voor hartverwarmende en soms indringende ontmoetingen met mensen uit het publiek in die drie werelddelen.

Toen haar werd gevraagd een film over het 125-jarige orkest te maken vroeg ze zich af: hoe trek ik dat onderwerp naar me toe? „Ik vond dat het niet alleen over de passie van de musici moest gaan, maar ook over wat die muziek voor de luisteraars betekent.” Ook in andere films van Honigmann - ’Het ondergronds orkest’, ’Crazy’, ’Dame la mano’ - neemt muziek een belangrijke plaats in.

Hoe belangrijk is muziek in haar eigen leven? Bij wijze van antwoord wijst ze om zich heen, naar de kasten en laden vol cd’s. „Vanochtend was ik kwaad omdat ik mijn cd-speler niet aan de praat kon krijgen. Ik ontbijt graag met muziek. Dat kan me de kick geven om aan het werk te gaan. Het gevoel dat de dag mooi begint, dat het goed komt.’’

Troost

„Zonder toestemming te vragen, raakt muziek direct een plek in je hart. Ik denk bijvoorbeeld aan een kleine partite van Bach die één minuut en zes seconden duurt en door Glenn Gould wordt gespeeld. Die magische noten heb ik ooit heel vaak en heel lang beluisterd, want ik had liefdesverdriet. Die één minuut en zes seconden konden een olifant troosten. Ik hoefde niet meer te huilen. Ik kon denken: het leven is mooi, ik hoef niet in paniek te raken omdat een relatie mis is gelopen.’’

Als ze opnieuw kon beginnen, zou ze musicus willen worden. ,,Ik zou cello willen spelen. Toen ik een jaar of 20 was, kwam telkens dezelfde droom terug. Ik loop daarin het podium op waar een cello klaarstaat. Er klinkt applaus, ik pak de microfoon en houd eerst een politieke speech. Want als je in Peru bent geboren en zoveel ellende om je heen ziet, ben je allicht een beetje links, zeker als je jong bent. Dan ga ik zitten en speel een lange solo. Alle mannen in de zaal vallen op mij en zijn terstond verliefd.’’

Jammer

Honigmann vindt het jammer dat ze geen enkel instrument bespeelt. ,,Dat is de schuld van mijn vader. Mijn oma wilde mij een piano cadeau doen, maar hij vond dat ik dokter moest worden.’’

Vanaf haar 14de gebruikte ze haar spaargeld om in haar eentje naar de bioscoop te gaan. ,,Ik studeerde een paar jaar biologie en literatuur en publiceerde poëzie. Maar film was wat ik echt wilde. Omdat er geen filmschool is in Peru trok ik de wereld in. Het was ook een breuk met mijn ouders. Bij een vriendje in Spanje kreeg ik bij toeval het toelatingsformulier voor de filmschool in Rome in handen. Ik mocht het gebruiken, hij ging naar Amerika. Ik was al naar Parijs verhuisd toen ik een uitnodiging voor de laatste toelatingsronde kreeg. Ik had een dag om in Rome te komen. Ik heb gehuild, afscheid van mijn beste vriendin genomen en ben op de trein gestapt.”

Kanjer

In Rome ontmoet ze bij studievrienden de Nederlandse filmmaker Frans van de Staak. Ze is meteen verliefd. „Een kanjer. Een bijzondere, eigenzinnige man.” Ze trouwen en zo komt ze in 1978 in Nederland waar haar filmcarrière opbloeit. Het jaar daarop wordt hun zoon Stefan geboren, die later ook voor het filmvak zal kiezen. Frans overleed in 2001. „Mijn zoon heeft zijn prachtige blauwe ogen en zijn grote intuïtie voor techniek geërfd.”

Inmiddels heeft ze een nieuwe liefde gevonden met wie ze nu twaalf jaar mee samen is. „Mijn allerliefste Henk, ook vreselijk eigenzinnig.”

Haar doorbraakfilm is in 1993 ’Metaal en melancholie’. Daarin portretteert ze de taxibestuurders in haar geboortestad Lima. En kijk nu eens, de eerste muziekliefhebber die we ontmoeten in ’Om de wereld in 50 concerten’ is, jawel, een taxichauffeur. Heeft ze daar soms iets mee? „Ja, ik houd veel van taxichauffeurs”, bevestigt ze.

Gids

„In het buitenland zijn ze je eerste gids. Ze vertellen je hoe de politieke situatie is en waar je voor moet opletten. ’Ga daar of daar goedkoop en netjes slapen, maar wissel geen dollars in dat hotel mevrouw.’ Toen we ’Om de wereld in 50 concerten’ aan het voorbereiden waren, zei ik tegen een vriendin die naar Buenos Aires ging: ’Let op of je een taxichauffeur tegenkomt die klassieke muziek in zijn auto speelt.’ En ik zweer je, drie dagen later had ze iemand gevonden die de hele rit Haydn op had staan.”

In Amsterdam heeft ze een favoriete taxichauffeur die een goede vriend is geworden. „Hij kent de geschiedenis van Amsterdam beter dan ik en vertelt mooie verhalen. Hij is gevlucht uit Irak in de tijd van Saddam Hoessein”, vertelt ze. Ze heeft die taxi soms nodig omdat ze moeilijk loopt, door multiple sclerose die al 33 jaar geleden werd geconstateerd. „Als ik aan het filmen ben, merk ik er weinig van. Dan kan ik bij wijze van spreken sprinten.”

Kwaal

Veel meer wil ze niet kwijt over die chronische kwaal. Wel geeft ze toe dat de opnamesessies voor ’Om de wereld in 50 concerten’ soms zwaar waren. „Niet alleen voor mij, voor de hele crew”, relativeert ze. Tederheid

Tijdens IDFA geeft Honigmann een masterclass onder de titel ’Try a little tenderness’. Dat verwijst niet alleen naar het nummer van Otis Redding dat in ’Het ondergronds orkest’ in de metro van Parijs ten gehore wordt gebracht. Het slaat ook op haar eigen werkwijze. „Al mijn personages zijn lieve mensen.’’

,,Ik ben vooral geïnteresseerd in mensen die iets te verliezen hebben, in overlevers, zoals die straatkinderen en sappelende middenstanders in El Olvido. Ik wil graag geloven dat er nog veel in hun leven kan gebeuren. Die sympathie voor overlevers heeft ook te maken met mijzelf. Al voordat ik ziek was, kwam ik vaak in situaties waarin ik voor mezelf moest zorgen. Waarin ik er met niks toch iets van moest zien te maken. Ik heb in Parijs gestolen in de supermarkt in de buurt waar ik woonde. Ik kwam in Rome met honderd dollar en geen studiebeurs.’’

Schrok

,,Om geld te verdienen ging ik als vertaler met een hysterische Italiaanse filmmaakster mee naar Zaïre, een van de afschuwelijkste landen van Afrika. De gesprekken gingen alleen over handel in hout, spijkerbroeken en diamanten. Ik schrok echt. In zo’n grote villa in de jungle ontdekte ik tussen de jazz-elpees van een of andere generaal ook een op plaat gezette Franse vertaling van ’Mein Kampf’. Toen heb ik gezegd: ’Ik wil wel blijven, maar dan moet ik tien keer meer verdienen dan was afgesproken’. ’Geen probleem’, zei de producent. Daarmee heb ik een groot deel van mijn studie kunnen bekostigen.”

Wat altijd weer opvalt in de films van Heddy Honigmann is hoe de mensen zich voor haar openstellen. „Het winnen van vertrouwen is heel belangrijk, en dat is niet altijd gemakkelijk. Het allermoeilijkst om te maken was ’Goede man, lieve zoon’ (2001). In 1992 hadden de Serviërs in een dorpje bij Sarajevo 80 procent van de mannen vermoord. Ik wilde een film maken waarin ze weer tot leven zouden komen.’’

Mooie dingen

,,Ik heb samen met een weduwe gehuild en haar toen uitgelegd dat ik geen film kan maken waarin iedereen alleen maar huilt en huilt. ’Aan zo’n film hebben we niets, zo leren we je dode man en je lieve zoon niet kennen. Je moet ook mooie dingen over ze vertellen.’ Zo ging ik alle vrouwen langs en het wonder was, ze begrepen me. Dat is het vertrouwen dat je wint als je eerlijk bent. Je moet eerlijk zijn en je personages koesteren. Want ze zijn net zo goed als Robert De Niro of Meryl Streep. Misschien zelfs wel beter.”

Over Heddy Honigmann

Heddy Honigmann is in 1951 geboren in Lima (Peru). In Rome volgt ze een filmopleiding aan het Centro Sperimentale di Cinematografia. Sinds 1978 woont en werkt ze in Nederland. Met ’Metaal en melancholie’, over taxichauffeurs in Lima, vestigt ze in 1993 haar naam als maker van (ook internationaal) vaak veelgeprezen documentaires. Gouden Kalveren kreeg ze voor ’Crazy’ (1999) en ’Forever’ (2006). Haar speelfilm ’Tot ziens’ (1995) en haar documentaire ’Het ondergronds orkest’ (1997) werden bekroond met de persprijs. IDFA eerde haar vorig jaar met de Living Legend Award. Ze was getrouwd met de in 2001 overleden filmmaker Frans van de Staak.

Documentairefestival IDFA

Op woensdag 19 november start in Amsterdam het documentairefestival IDFA. Prominente gast is dit jaar de Peruaans-Nederlandse filmmaker Heddy Honigmann. Haar nieuwe documentaire ’Om de wereld in 50 concerten’, over het jubilerende Concertgebouworkest, is de openingsfilm. Die komt op 27 november in de bioscoop. Daarnaast presenteert Honigmann haar top 10, geeft ze een masterclass en vertoont het festival haar belangrijkste films. Ook levert ze een bijdrage aan het programma-onderdeel ’The female gaze’. Kijken vrouwen anders naar de wereld dan mannen? www.idfa.nl

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.