Halfweg hoeft niet terug naar stoomtijdperk

Luchtfoto van Halfweg uit 1937, met rechts het gemaal en het sluizencomplex.
© archieffoto
Halfweg

Een opmerkelijk bericht, afgelopen weekeinde, vanuit het noorden van het land. Het waterschap Friesland zette het historische stoomgemaal in Lemmer in werking om de waterstand in de provincie tijdelijk en preventief te verlagen. Dat was hard nodig, want de poldergemalen aldaar, elektrisch aangedreven of op diesel, draaiden op volle toeren om het hemelwater af te voeren.

Het NOS Journaal besteedde er een item aan en de kijker werd automatisch teruggevoerd naar het stoomtijdperk, met witte rook uitbrakende stampende machines die op volle kracht boezemwater uitslaan en polders drooghouden. Het lijkt wel of de tijd daar in het hoge noorden stil is blijven staan, dat ze nog een stoomgemaal moeten inzetten. Of was het een grap met oog op de monumentendagen? En hoe zit het hier?

In Halfweg bevindt zich niet het grootste, maar wel het oudste nog draaiende stoomgemaal van de wereld. Op de vraag of deze machine, evenals het gemaal in Friesland, stand-by staat voor noodgevallen, antwoordt conservator Peter van Kaam dat dat zeker niet het geval is.

,,Wat daar in Friesland gebeurde, was echt. Het is inderdaad voor noodgevallen. Twee jaar geleden is dat gemaal, dat veel groter is dan het onze, geloof ik voor het laatst op die manier ingezet. En de mensen staan in de rij om naar die attractie te kijken.’’

In Halfweg ligt dat anders. Het stoomgemaal is in 1977 buiten gebruik gesteld. Eerst zou het overbodig geworden gebouw worden gesloopt, want Amsterdam had een modern gemaal in het havengebied geplaatst en Halfweg stond in de weg. Een club liefhebbers wist dat snode plan echter te verijdelen door gauw een vriendenstichting op te richten.

Inmiddels heeft Halfweg de status van rijksmonument. ,,Het gemaal in het havengebied zó groot, dat het op halve capaciteit draait’’,vertelt Van Kaam. ,,Alle voorzieningen die nodig zijn om het water uit de Ringvaart naar het Noordzeekanaal te brengen, zijn destijds weggehaald. Ons gemaal heeft een open verbinding met de Ringvaart. We pompen het water gewoon een beetje rond. Je kunt het niet wegpompen.’’

Monumentendagen

De Haarlemmermeerpolder werd tussen 1849 tot 1852 drooggemalen door de stoomgemalen Leeghwater, Cruquius en Lynden. Er kwam 18.000 hectare land bij, maar er verdween een enorm boezemwater waar overtollig water werd opgeslagen. Dat water moest nu nog sneller naar zee dus werden er drie boezemstoomgemalen gebouwd: in Spaarndam (1844), Halfweg (1852) en Gouda (1856).

De monumentendagen afgelopen weekeinde trokken bij elkaar tweehonderd bezoekers naar Halfweg. Van Kaam is eerlijk; hij vindt dat een tegenvaller. ,,Elke bezoeker brengt geld in het laatje. Tot twee jaar terug hadden we ongeveer 3.500 bezoekers jaarlijks. Nu zijn het er misschien 2.000. Wat daarvan de reden is, weet ik niet. De gang is eruit.’’

Het zal ongetwijfeld iets te maken hebben met de ’concurrentie’; in de omgeving van Amsterdam en Haarlem zijn talloze monumenten - molens, de forten van de Stelling van Amsterdam, gemalen. En bezoekers moeten tijdens maar twee monumentendagen hun keuze maken. ,,Wij zijn 45 vrijwilligers die alles puur uit liefhebberij en hobby in stand te houden - de machinerie, het gebouw en de organisatie. De draaidagen zijn één keer in de maand op zondag, van april tot oktober.’’ Na dit draaiseizoen wordt de stoomketel in Halfweg gekeurd. Experts van het stoomwezen zullen met name gaan kijken naar de onderhoudstoestand van de klinknagels.

Meer nieuws uit Haarlemmermeer

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.