Uniek manuscript gevonden over vroegste periode suikerfabriek Halfweg

Een jongetje met een biet, omstreeks 1918. Foto NH Archief

Werknemers vervoeren kalkstenen op een lorrie.

Het huidige Sugar City.

1 / 3
Hein Flach
Halfweg

Arie Wijnhoff, bijgenaamd 'Dop', ging in 1862 als 17-jarige jongen aan de slag in de suikerfabriek in Halfweg.

De Haarlemmermeer was in 1851 drooggemalen. De eerste suikerbieten werden vanuit de polder aangevoerd. Arie, die in die beginjaren van de fabriek het proces van suikerkoken onder de knie moest zien te krijgen, heeft zijn ervaringen op latere leeftijd op schrift laten stellen. Het manuscript, een biografie van slechts 35 pagina's, geeft een zeldzame doorkijk in het Halfweg en de suikercampagne van pakweg anderhalve eeuw terug. ,,Het is een prachtig ooggetuigenverslag'', vindt de auteur van het boek '1863', Rietje Doeven van de stichting Historisch Halfweg.

1862-1868

In '1863' verwoordt Arie, geboren in 1844 in Dordrecht, zijn indrukken. Hij werkte tussen 1862 en 1868 in Halfweg. Halfweg was volop in verandering. Als Arie zich bij de suikerfabriek meldt, stelt het hoofd van de compagnie de voorwaarde dat zijn oom in Haarlem hem een aanbevelingsbrief meestuurt. Arie slaapt aanvankelijk bij zijn oom, die woont aan de Oude Gracht.

Het doet Arie pijn dat het Huis Swanenburg, dat sinds 1648 toebehoorde aan Rijnland, helemaal wordt ontmanteld, de inrichting verkocht en wordt opgetuigd als fabriek. Arie beschrijft de fabriek gedetailleerd: de eenvoudige verzadiging, filtratie, verdamping, de kookpan, de kalkoven, de centrifugekamer, perskamer en het ketelhuis. En de arbeiders, die soms in barre omstandigheden hun werk moeten doen.

De Groote Braak

Ook lezen we over de inwoners van Halfweg. Hoe zij 's winters vissen op bot en spiering in 'De Groote Braak' en het IJ, toen nog een grote watervlakte die zich uitstrekte van de Zaanstreek tot Spaarndam. Citaat: 'Er werd vooral gevist in het meer, maar ook in het eveneens al oude IJ waarin soms - vooral in de winter - verbazende massa's spiering en bot werden gevangen. Bijvoorbeeld als het hele IJ een grote ijsvlakte was. Er werden dan bijten gehakt en vlak daaromheen voortdurend op het ijs geklopt. En 's avonds werd er ook licht bij gebrand. Door twee botters werden er één keer in één nacht 1200 stuks gevangen en die vonden natuurlijk in het naburige Amsterdam gretig aftrek.''

Ruigoord

Ook beschrijft Arie het eiland Ruigoord, waar twee bruinvissen aanspoelden. 'De grote zware vissen deden wat ze konden, maar de buitengewone lage waterstand verlamde hen en belette hen zelfs een eervolle terugtocht'. De bruinvissen worden gedood 'met schoten uit een oud geweren en met hooivorken. Ze werden te Halfweg aan land gebracht en daarna begon men er traan uit te koken'.

Wat spreekt Doeven het meeste aan in het manuscript? ,,Dat hij met de trekschuit naar Haarlem moet om de aanbevelingsbrief te halen. Dat pakt meteen. Plus het gevoel dat hij je geeft dat hij als beginnend arbeider aan het werk moet in een onbekende omgeving.''

Voor de weet:

In 1863 ontstaat de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude door samenvoeging van Spaarnwoude, Haarlemmerliede, Noord-Schalkwijk en Hofambacht, Houtrijk en Polanen, Zuid-Schalkwijk, Vijfhuizen en Nieuwerkerk aan de Drecht. Het Halfweg uit die tijd, tot dan behorend tot Houtrijk en Polanen, lag pal aan het IJ en bestond slechts uit enkele huizen halverwege de trekvaart, een stoomgemaal en de suikerfabriek. Het manuscript van Arie Wijnhoff werd aangetroffen in de collectie van Hein Buijs van de stichting Historisch Halfweg. Hij had eerder het Halfwegse deel van de verzameling van de overleden Cor Lücke uit Zwanenburg overgenomen.

Folio-exemplaar

,,Bij de stukken over de suikerfabriek zat een getypt folio-exemplaar'', vertelt schrijfster Rietje Doeven van '1863'. ,,Er stond niet bij uit welk jaar het was, maar het was een verhaal bestaande uit 35 pagina*s. Het manuscript stopt helaas abrupt.'' Doeven vond het toch de moeite waard dit verhaal in boekvorm uit te geven. Niet toevallig gaat dat samen met het 150-jarige bestaan van de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Er zijn 500 exemplaren van '1863' gedrukt.

Wie '1863' wil bestellen: info@historischhalfweg.nl of www.boekenwinkelwebshop.nl

Kosten 10 euro.

Meer nieuws uit HD

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.