Kijk eens hoe Saskia lacht

Hans Visser
Amsterdam

Ze gaan haar nu vast missen in Washington, die jonge vrouw met die steelse glimlach vanonder die sluier. Dat vriendelijke gezicht met dat wipneusje en kleine onderkinnetje. In Amsterdam zijn ze intussen dolbij dat Saskia weer ‘thuis’ is. Ook al omdat ze morgen jarig is.

De bezoekers aan het Amsterdam Museum in de hoofdstedelijke Kalverstraat wachtte gistermorgen een verassing: het portret van Saskia van Uylenburg, de eerste vrouw van Rembrandt van Rijn, geschilderd door de meester zelf. Ze is voor twee jaar uitgeleend door de National Gallery van Washington, waar ze normaal gesproken een plekje heeft tussen het werk van de Hollandse meester uit de Gouden Eeuw.

Vondel

Directeur Paul Spies hoopt vaker zulke toppers naar Amsterdam te halen en is dan ook al bezig met een verrassing voor over twee jaar. Nu hangt Saskia te midden van vooraanstaande Amsterdammers uit haar tijd, zoals de dichter Vondel en de denker Descartes. Ze hoort hier echt thuis. Al was het alleen maar omdat ze op haar twaalfde wees werd en het museum is gehuisvest in het voormalige weeshuis van die dagen.

,,Als museum van Amsterdam wil je natuurlijk ook Rembrandt laten zien’’, zegt Spies. ,,De stadscollectie die wij tonen heeft zijn ’Nachtwacht’, ’Het Joodse Bruidje’ en ’De Staalmeesters’, maar die zijn bij de bouw van het Rijksmuseum uitgeleend aan de staat. Ze hebben daar een plaats en daar komen we niet aan. De toeristen die nu de tentoonstelling Amsterdam DNA komen zien, hebben nu ook een Rembrandt.’’

Lijst

Saskia is een meesterwerk. Kijk maar hoe ze het publiek even steels aankijkt, even de ogen kruist. Alleen mannen als Rembrandt en Hals brachten daardoor leven in een schilderij, zegt Spies. Nu de neobarokke lijst na de restauratie is vervangen door een authentiek zeventiende-eeuwse aandoende zwarte lijst met gouden bies, komt het werk nog beter tot zijn recht. De rand van twee centimeter die er later werd bijgeschilderd, is nu niet meer te zien waardoor de compositie weer spanning heeft.

Geen meesterwerk zonder mythe. Want is dit Saskia wel? Conservator Norbert Middelkoop heeft daarvoor twee bewijzen: een tekening van een vrouw van wie Rembrandt zegt dat zij het is en een ets waarop Rembrandt zichzelf afbeeldt met een vrouw die sprekend op haar lijkt.

Rest de vraag: wanneer heeft Rembrandt zijn vrouw geschilderd? In Washington zeggen ze dat hij haar vlak na hun huwelijk in 1634 konterfeitte. Hij zou het als voorbeeld hebben bedoeld van zijn vaardigheid als portrettist. Want mocht een potentiële klant nog twijfelen, dan kon ze er even naast komen staan. Als kind dat opgroeide in een milieu van kunsthandelaren, moet haar dat niet vreemd zijn geweest.

Pareltje

Die mooie sluier om haar hoofd zou hij later hebben toegevoegd als proeve van virtuositeit. Of was het bedoeld als effect opdat haar gezicht beter tot zijn recht zou komen? Wie heel goed kijkt ziet daar ook nog een piepklein pareltje aan hangen.

De Nederlandse Rembrandtkenner Ernst van de Wetering oppert intussen dat Rembrandt haar pas rond 1640 schilderde, omdat hij in die tijd geen doek maar populierenhout gebruikte en Saskia zit op hout.

De vaak zieke Saskia overleed in 1642, nog geen dertig. Ze werd begraven in de Oude Kerk. Het schilderij kwam in de negentiende eeuw terecht in een Amerikaanse collectie, die de basis vormde voor de National Gallery in Washington. In 1894 en 1909 was het nog even in Europa, maar nu is het eindelijk weer in Amsterdam te zien.

Zit er in Washington nu een lege plek op de museummuur? ,,O nee’’, zegt de dame die namens de National Gallery met Saskia is meegereisd. ,,We hebben er genoeg andere oude meesters, zodat we regelmatig schilderen wisselen.’’

Dan kan Saskia nog wel even langer blijven hangen, als het haar hier bevalt.

Hans Visser

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.