Eigen haard is vuurklok waard

Stadsarcheologe Anja van Zalinge bij een rijk versierde klok uit de eerste helft van de 17e eeuw. Afgebeeld zijn onder meer Adam en Eva, maar ook de stadswapens van Haarlem, Leiden en Alkmaar: de grote verzetshaarden tegen de Spaanse overheerser.© Foto Richard Stekelenburg

Richard Stekelenburg
Haarlem

Van de 14e tot en met de 19e eeuw wordt in veel huizen de nog smeulende as in de haard ’s nachts afgeschermd met een vuurklok of vuurstolp. Op die manier hoeft het vuur voor het slapen gaan niet helemaal te worden gedoofd en is het huis toch beschermd tegen brandgevaar van spattende vonken. De aardewerken klokken krijgen gaandeweg nóg een belangrijke functie: als rijk versierd pronkstuk, veelal vol intrigerende symboliek. De nieuwe tentoonstelling ’Vurige Versieringen’ in het Archeologisch Museum Haarlem vertelt daarover.

,,Je kunt goed zien dat deze helemaal nooit is gebruikt om een haardvuur af te dekken’’, zegt stadsarcheologe Anja van Zalinge terwijl ze een uitbundig versierde, geglazuurde klok optilt en omdraait. ,,Kijk maar: niet zwartgeblakerd, geen roetplekken.’’

,,Dit soort klokken werd puur voor de sier een stukje voor de haard neergezet. Voor het afdekken van het vuur had men dan een eenvoudiger exemplaar in huis. Zo’n eentje hebben we ook in de tentoonstelling; die is wel zwart aan de achterkant. Die hebben we opgegraven op het Wilsonsplein.’’

Hoewel vuurklokken in heel Nederland worden teruggevonden, is met name West-Friesland rijk bedeeld. De nieuwe tentoonstelling in het Archeologisch Museum in Haarlem kwam dan ook tot stand naar aanleiding van het onderzoek dat de gemeentelijk archeoloog van Hoorn, Michiel Bartels, naar het fenomeen deed. Hij onderzocht onder meer de symboliek in de versierselen.

Dat vuurklokken trouwens vooral het terrein van archeologen is geworden, is opvallend maar ook verklaarbaar: dat ze bestonden weten we vooral van de scherven die bij opgravingen naar boven kwamen. Geschreven bronnen over vuurklokken uit die tijd zijn er niet over. Wel zijn ze hier en daar afgebeeld op schilderijen, zoals op Jacob Vrels ’Vrouwtje bij de schouw’ (1654-1662) dat te zien is in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Miniklokje als huwelijksgeschenk.© Foto Richard Stekelenburg

Van Zalinge: ,,De haard was in die tijd de centrale plek in het huis. Vergelijk het maar met wat nu de tv is, of in elk geval tot voor kort was. Doorgaans was niet het hele huis in die tijd verwarmd, dus om niet te verkleumen, ging je bij de haard zitten. Verder werd de haard gebruikt bij het bereiden van het eten. Hoewel vuurklokken aanvankelijk puur en alleen gebruikt zullen zijn om brand te voorkomen, zoals we daar nu vaak een vonkenscherm voor gebruiken, kun je je voorstellen dat juist vanwege die centrale plek in het huis gaandeweg het idee ontstond om van zo’n klok een pronkstuk te maken.’’

Meer dan versiering

Dat uitbundig versieren met appliques, stempels, reliëfs en slibdecoraties gebeurt vanaf ongeveer de 16e eeuw. En het gaat om meer dan versieren om het versieren alleen, zo lijkt het. De afbeeldingen vertellen een verhaal en vormden daarmee een intrigerend tijdsbeeld

Van Zalinge: ,,Grofweg kun je de versieringen in twee groepen indelen: je hebt de religieuze onderwerpen en de seculiere of politieke. Bij de religieuze moet je denken aan engelen of een Christus- of Maria-beeltenis. Ook de zondeval komt regelmatig voor: Adam en Eva bij de boom van de kennis van goed en kwaad. De zondeval is vooral in het protestantisme een belangrijk aspect; zo’n afbeelding zegt dus iets over de identiteit die men graag wil laten zien.’’

... Willem van Oranje...© Foto Richard Stekelenburg

Religie en politiek komen soms dicht bij elkaar. Een druk versierde klok uit de eerste helft van de 17e eeuw die in 2014 werd gevonden in de Paktuinen in Enkhuizen, laat boven een afbeelding van Adam en Eva de stadswapens zien van Leiden (gekruiste sleutels), Haarlem (het zwaard met de vier sterren en het kruis) en Alkmaar (burcht). Dat juist voor deze drie wapens is gekozen, is geen toeval: het betreft hier de steden die vooraan stonden in het gevecht tegen de Spaanse overheerser.

Op dezelfde klok komen we behalve de stedenmaagd van Enkhuizen ook Lucretia tegen. Van Zalinge: ,,Lucretia is volgens de Romeinse overleveringen de verpersoonlijking van schoonheid en deugdzaamheid. Dat ze werd verkracht door een Romeinse prins zou de aanleiding zijn geweest voor de revolutie die uiteindelijk een einde maakte aan de Romeinse monarchie en het begin betekende van de republiek. En zo kun je haar beeltenis op deze klok óók weer duiden als verwijzing naar de overgang van Spaanse monarchie naar de Republiek der Zeven Provinciën.’’

Brandhaarden

Zo blijkt de tentoonstelling van vuurklokken vooral vol te zitten met verwijzingen naar de roerige politieke situatie van rond 1600. Je zou kunnen concluderen: deze rijk versierde klokken dekten dan wel geen haardvuren af, ze verslaan wel de brandhaarden van hun tijd.

... en onze bevriende Turken.© Foto Richard Stekelenburg

Zo komen we de Hollandse leeuw tegen met in zijn klauwen de zeven pijlen van de provinciën. We zien Willem van Oranje, maar ook de Habsburgse dubbelkoppige adelaar uit het wapen van Karel V, de vader van de Spaanse koning Filips II die de Hollanders ertoe bracht in opstand te komen. En: we zien een klok met daarop Turken...

Turken? Van Zalinge: ,,Ook weer politiek. Hier geldt: ’een vijand van mijn vijand is mijn vriend’. Turken hadden net als Hollanders een afkeer van het katholicisme. Je komt ze vaak tegen in afbeeldingen uit die tijd.’’

Burgemeesters openen Vurige Versieringen

De tentoonstelling ’Vurige Versieringen’ over rijk versierde vuurklokken wordt woensdag 10 mei om 16.00 uur in het Archeologisch Museum Haarlem officieel geopend door maar liefst twee burgemeesters.

De Haarlemse burgemeester Jos Wienen is aanwezig, maar ook de burgemeester van Hoorn, Jan Nieuwenburg, die eerder acht jaar wethouder voor de PvdA was in Haarlem. Nieuwenburg is er vanwege de betrokkenheid van de Hoornse gemeentearcheoloog Michiel Bartels, die tijdens de opening meer zal vertellen over zijn onderzoek naar het fenomeen vuurklokken.

’Vurige Versieringen’ is vervolgens vanaf 11 mei tot en met 19 november te zien. Het Archeologisch Museum aan de Grote Markt 18k is woensdag t/m zondag geopend van 13.00 tot 17.00 uur. De toegang is gratis.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.