Tekeningen onbekende Johannes Thopas in Rembrandthuis

1 / 2
Leonie Groen
amsterdam

Een ratjetoe aan portrettekeningen hangt er ineens in Het Rembrandthuis. Veertig in totaal. Daar zijn goede bij maar ook beduidend mindere. Zijn ze echt allemaal van dezelfde maker, de doofstomme Johannes Thopas, zoals het museum ’wil’?

Neem nou Thopas’ vroegst bekende portret: dat van een man uit 1646 (in het gouden lijstje op deze pagina). Je ziet meteen dat de maker talent heeft. Hij gaat nog een tijdje op die voet door; drie jaar later tekent hij, met loodstift op perkament, in zijn woonplaats Utrecht een afgestudeerde man.

Hoe heeft hij zo leren tekenen, zou je willen weten, maar dat weet niemand. Thopas verhuist, inwonend bij zijn familie, van Utrecht naar Amsterdam. Hé, meteen een stijlbreuk: hij gaat ingekleurde portretten maken. Zoals die van de Amsterdamse burgemeester Nicolaes Tulp (daarvoor een van de beroemdste artsen van Nederland) en diens vrouw.

Opvallend

Kunsthistoricus Rudi Ekkart, die het leven en werk van de onbekende Thopas naar boven heeft gehaald, vermoedt dat het kleurgebruik te maken heeft met de verwachtingen van de geportretteerden. Maar wat zeker zo opvallend is naast het kleurgebruik: de tekeningen zelf zijn houteriger en vlakker dan de eerdere. Huh? ,,Hij heeft zijn mindere dagen, als het gaat om gezichtsuitdrukkingen en perspectief’’, zegt Ekkart.

We zijn weer wat jaren later. Thopas verkast met zijn familie naar Haarlem: de ’Amsterdamse’ kleur is onmiddellijk weg, de tekeningen zijn beter. Heel goed zelfs. Zoals het onbekende paar (het grote werk bij dit artikel). En het portret van een jongen, verkleed als jager, in hetzelfde jaar (1664).

Stijlbreuk

Thopas verhuist enkele jaren later naar Assendelft. En ja, daar heb je de volgende stijlbreuk: een groot deel van zijn tekeningen zijn ineens, laten we zeggen, naïef. ,,Hij portretteerde in de Zaanstreek veel doopsgezinden. Die mensen waren rijk maar hingen een sobere levensstijl aan.

Misschien werd hij bij hen wat gemakkelijker, want in diezelfde tijd tekende hij ook wel mooiere, voor kieskeurigere opdrachtgevers in Haarlem en Amsterdam’’, zegt Ekkart die er niet aan twijfelt of het is allemaal van dezelfde man.

Twijfelen

Je zou denken dat niemand ergens aan hoeft te twijfelen: kijk naar een signatuur en misschien nog een datum. Nou, Thopas signeert enkel de vroege portretten. Dat alle van Thopas bekende werken (70) op perkament zijn getekend zegt ook niks: daarin was hij niet anders dan zijn tijdgenoten.

Wel bijzonder is zijn techniek: bijna alles is opgezet in loodstift en gewassen met penseel en Oost-Indische inkt, soms eerst op iets wat lijkt op een gipslaagje. Ekkart: ,,Het mòet allemaal van één hand zijn. En de stijl? Op het einde van zijn leven zie je mengvormen van eerdere tijdvakken.’’

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.