Het gratisgeldvirus waart rond in de verkiezingsprogramma’s

Belangstellenden tijdens de Grote Basisinkomen Demonstratie in oktober 2019.
© Foto ANP/Robin Utrecht

Helpt de coronapandemie om het systeem van toeslagen en uitkeringen op de schop te nemen en een basisinkomen in te voeren? Het basisinkomen lijkt op een virus dat muteert.

Laten we de verkiezingsprogramma’s er eens op naslaan. In bijna de helft van de 37 verkiezingsprogramma’s wordt er over gesproken. Meer dan vier jaar terug, maar te weinig om vast te stellen dat het basisinkomen aan een indrukwekkende opmars bezig is.

Dat geldt zeker voor de meest principiële vorm: het Onvoorwaardelijk Basis Inkomen (OBI). Iedereen krijgt een uitkering, zonder verplichting tot werken. Een utopie die steeds terugkeert van nooit weggeweest.

De definitie lenen we van IenO Research, een onderzoeksbureau dat in 2016, 2019 en 2020 in een representatieve steekproef steeds dezelfde vraag aan de deelnemers voorlegde:

„Er is een voorstel om te komen tot een basisinkomen: iedereen zou van overheidswege een bepaald – beperkt – inkomen ontvangen, ongeacht andere inkomsten en zonder de verplichting om zich beschikbaar te stellen voor de arbeidsmarkt. Het systeem van belastingen en uitkeringen wordt hier dan op aangepast.” In de laatste enquête (2020) antwoordde 36 procent met ’ja’, 32 procent met ’nee’ en 32 procent met ’weet niet’. Het was de eerste keer dat ’ja’ in de meerderheid was.

Norbert Klein

Het Onvoorwaardelijk Basis Inkomen is in de Tweede Kamer als ’Vrijheidsdividend’ op de agenda gezet door Norbert Klein (ex-50Plus) van de Vrijzinnige Partij. Hij kwam in 2016 met een initiatiefnota maar kreeg onvoldoende steun. De Vrijzinnige Partij doet nu niet aan de verkiezingen mee, maar draagt het ideaal buitenparlementair nog wel uit.

In de verkiezingsprogramma’s van partijen die nu in de Kamer zijn vertegenwoordigd omarmt alleen GroenLinks het OBI overtuigend: „Als een bodem waar niemand meer doorheen kan zakken.” De partij wil het basisinkomen binnen acht jaar stapsgewijs invoeren voor iedereen en legt hierbij een dwarsverband met klimaatbeleid. „Onvoorwaardelijke inkomenszekerheid is de noodzakelijke basis voor een goed en effectief klimaatbeleid.” Uitwerking ontbreekt.

De Partij voor de Dieren ziet in haar verkiezingsprogramma een onvoorwaardelijk basisinkomen als een instrument voor zekerheid, onafhankelijkheid en meer onderhandelingsmacht van werknemers. De partij beschouwt de variant Negatieve Inkomsten Belasting, waarover straks meer, als een goed alternatief.

D66 en ChristenUnie mijden de term basisinkomen maar stellen wel maatregelen voor die passen in het basisinkomen-concept: de Negatieve Inkomsten Belasting (NIB). Dat werkt zo: via de Belastingdienst krijgt iedereen een basisbedrag. Die wordt verrekend als je belasting bent verschuldigd. Wie geen belasting hoeft te betalen wegens een te laag inkomen, krijgt het basisbedrag uitgekeerd.

Aantrekkelijker

Dit systeem is voor steeds meer partijen aantrekkelijker dan een basisinkomen, omdat deze variant niet tot een gevreesde lagere arbeidsparticipatie leidt. Ook wordt vermeden dat er gelden worden overgemaakt naar rijken, althans in de beeldvorming. De rijken ontvangen het bedrag als belastingkorting. De NIB is wel iets bureaucratischer dan een basisinkomen omdat de fiscus moet weten welke andere inkomsten er zijn. Toch erkennen veel aanhangers van het basisinkomen de NIB als een volwaardig alternatief, waarbij het woord onvoorwaardelijk echter niet van toepassing is.

Als het om de huidige in de Kamer vertegenwoordigde partijen gaat, lijkt invoering van het onvoorwaardelijk basisinkomen verder weg dan ooit, met alleen GroenLinks als voorstander en een positieve grondhouding van de PvdD. Alternatieven in de vorm van de Negatieve Inkomsten Belasting, met steun van D66 en ChristenUnie, is misschien wel haalbaar. Met de NIB wordt het rondpompen van gelden een halt toegeroepen, een wens die na het schandaal, dat tot de val van het kabinet heeft geleid, sterker leeft dan ooit.

Leefbaar inkomen

Het principiële onvoorwaardelijke basisinkomen geniet wel steun van enkele nieuwkomers, partijen die nog niet in de Kamer zitten zoals De Groenen en De Feestpartij/DFP. Nieuwkomer NL Beter, voortgekomen uit de medische wereld, komt in haar verkiezingsprogramma met een uitgewerkt plan voor iets wat heel erg op het OBI lijkt: het Leefbaar inkomen. Voor iedereen, en wel reeds vanaf de geboorte. De uitkering varieert van 100 euro per maand van 0 tot 12 jaar, 250 euro per maand voor 12 tot 18-jarigen, 500 euro voor 18-25 jaar en 1.200 euro vanaf 25 jaar (en later een stap naar 1.500 euro per maand). Staat wel wat tegenover aan besparingen: alle regelingen voor vervangend inkomen bij ziekte, werkloosheid, bijstand, AOW en kinderbijslag komen te vervallen.

De partij spreekt van ’een noodzakelijke systeemtransitie in Nederland’.

Plussen en minnen

Vaak genoemde voordelen basisinkomen: sociaal vangnet, minder stress(ziekten), ruimte voor mantelzorg en vrijwilligerswerk, minder afhankelijk van slecht betaalde bullshitbaan, minder bureaucratie.

Nadelen: lagere prikkel tot werken, slecht voor economie, duur, ook miljonairs krijgen bijdrage, aanzuigende werking op arbeidsmigranten, minder mensen moeten geld verdienen voor nog meer mensen.

Wim van der Wijk is redacteur van deze krant

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.