’Zij wachtten ook niet op de overheid.’ Marlies ter Borg zorgt dat verzetshelden Gijs en Walraven van Hall in Bloemendaal worden geëerd

Marlies ter Borg in haar tuin, die destijds op verzoek van de familie Van Hall is aangelegd.
© Foto United Photos/Toussaint Kluiters
Aerdenhout

Marlies ter Borg had geen idee in wat voor bijzonder huis ze woonde. Totdat opeens een wildvreemde dame vanuit de tuin naar binnen stond te koekeloeren. Zij vertelde dat de broers Gijs en Walraven van Hall in deze villa in Aerdenhout waren opgegroeid, beter bekend als de bankiers van het verzet.

Het besef dat twee oorlogshelden hun jeugdjaren beleefden in de villa waar zij sinds eind jaren tachtig woont, heeft Marlies ter Borg (71) nooit meer losgelaten. Het idee dat de broers door dezelfde voordeur binnenkwamen, aten in de Blauwe Kamer en speelden in de tuin waar zij zo van de planten geniet, heeft haar leven veranderd.

Ze voelde de verantwoordelijkheid de mannen blijvend te laten voortleven in de gemeente Bloemendaal. Ter Borg wachtte het juiste moment af om haar plan voor een monument te lanceren. De geesten bleken rijp kort nadat de film Bankiers van het verzet in 2018 was uitgebracht. Toen werd het verhaal van de broers in brede kring bekend en hoefde ze niet meer van alles uit te leggen.

Gefusilleerd

Walraven van Hall was in 1943 een van de oprichters van het Nationaal Steunfonds, dat zich bezighield met de financiële ondersteuning van onderduikers en verzetsorganisaties. Met zijn oudere broer Gijs bedacht hij later de grootste bankfraude van de Nederlandse geschiedenis. Ze ruilden zogeheten schatkistpromessen om voor vervalsingen en verzilverden ze voor contant geld, bedoeld voor verzetsactiviteiten. Walraven werd verraden en op de Jan Gijzenbrug in Haarlem gefusilleerd. Gijs overleefde de oorlog en werd later burgemeester van Amsterdam.

Regisseur Joram Lürsen was niet de eerste die het verhaal wilde verfilmen. Niemand minder dan Rutger Hauer had zich eerder bij de familie Van Hall gemeld met het verzoek. Maar tijdens het eerste gesprek bleek de Hollywood-acteur voor een script te willen kiezen waarin de broers zwaar bewapend kamers binnenstapten en iedereen neermaaiden die hen tegenwerkten. Ver bezijden de waarheid dus. Zo waren de Van Halls helemaal niet, die hadden juist een veel vreedzamere en geraffineerdere manier bedacht om de nazi’s pijn te doen. Hauer werd vriendelijk bedankt voor zijn bezoek en keerde onverrichter zake huiswaarts.

Barry Atsma

Met Hauers scenario had Ter Borg ook nooit hoofdrolspeler Barry Atsma ontmoet. De acteur was erbij toen op 5 mei van dit jaar het monument bij het Kennemer Lyceum in Overveen werd onthuld. ,,Het was eeeeeenig’’, vertelt Ter Borg glunderend. ,,Zo’n leuke man. Of ik trots was? Natuurlijk, maar we hebben het met z’n allen gedaan.’’

De bescheidenheid siert haar, maar alle betrokkenen weten dat zonder haar volharding het monument nooit was verrezen. Elke tegenslag gaf haar energie om door te gaan. ,,Denk je dat de broers Van Hall zich lieten tegenhouden? Natuurlijk niet. Die deden wat gedaan moest worden, hoeveel moeite het ook kostte. Hun verhaal heeft mij voortdurend geïnspireerd dit voor elkaar te krijgen. De gemeente vond dat het monument een burgerinitiatief moest zijn. Dat heb ik toen op me genomen. De broers wachtten destijds ook niet op de overheid.’’

(Tekst gaat door onder de foto)

Barry Atsma en Ellen Wurpel-Van Hall bij de onthulling van het monument.
© Archieffoto

De granieten dijkjes met informatie over de geschiedenis van de Van Halls bij het Kennemer Lyceum is niet het enige monument dat dankzij Ter Borg is gerealiseerd. Kunstenaar Frans van der Ven ontwierp ook een bronzen beeld, dat vooralsnog bij haar thuis staat.

Het is de bedoeling dat het kunstwerk aan musea wordt uitgeleend. Om te beginnen aan het Singer in Laren. ,,Omdat Gijs daar tijdens de oorlog heeft gewoond. Dat weet bijna niemand. Zelfs onze burgemeester Roest niet, terwijl hij toch ook burgemeester in Laren is geweest.’’

Ter Borg is door haar inspanningen voor het monument voor altijd verbonden aan de Van Halls. Dat had dus heel anders kunnen lopen als ze destijds met haar man een andere villa in Aerdenhout had uitgekozen. Inmiddels is dit zoveel meer dan een woning, het is voor haar de link met een fascinerend deel oorlogsgeschiedenis.

Daarom is het haar veel waard om het huis te houden zoals het is. Ze zou natuurlijk bij de gemeente een verzoek kunnen indienen om er een monument van te maken. ,,Maar ik ben geen type dat aan de leidraad van een ambtenaar gaat lopen.’’ Ze vertrouwt meer op haar familie, als schatbewaarders. Haar zoon, dochter of kleinkinderen kunnen er gaan wonen als zij er niet meer is.

Euthanasieverklaring

Ter Borg weet in ieder geval dat ze - net als haar man drie jaar geleden - in dit huis gaat sterven. Zo heeft ze het in een euthanasieverklaring laten opnemen. Als ze geestelijk of lichamelijk aftakelt, wacht haar geen gedwongen verhuizing naar een verzorgingstehuis. Dan mag de huisarts doen wat nodig is om haar verder lijden te besparen. ,,Doodgaan hoort bij het leven, maar het is voor mij belangrijk waar en met wie ik doodga. Ik laat me toch niet wegstoppen in een kale kamer, dat zie ik helemaal niet zitten.’’

Stemmen kan ook hier.

Meer nieuws uit Haarlem

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.