Vrolijk zomerse strandtaferelen met kleurige Chinese vliegers, buitelende trampolinespringers, reuzenballonnen die zich opmaken voor de ballonvaart. Helikopters, vliegtuigen en straaljagers in zwart-wit. Allemaal trotseren ze de zwaartekracht en juist daarin ligt voor Jaap Ploos van Amstel de verleiding.
'Vlieg- en kunstwerk' heet de expositie met schilderijen, tekeningen en aquarellen die de Haarlemse kunstenaar in Achter de Zuilen houdt. Jaap Ploos van Amstel (Bussum, 1926) heeft zo'n omvangrijk oeuvre en is nog altijd zo productief dat hij de fraaiste thematentoonstellingen uit zijn mouw schudt. ,,Zo'n 2 tot 3 per jaar. Dat mag ook wel. Ik ben al zestig jaar kunstenaar. Ze mogen me nu zo langzamerhand wel eens kennen.'' Landschappen, stillevens en dit keer, in de kelderruimte van Gemeentehuis Bloemendaal, al wat vliegt. Alleen portretten tref je in zijn oeuvre niet aan. ,,De eis van gelijkenis beperkt mijn vrijheid, zegt de Haarlemmer.Vrijheid is alles. Je ziet het aan zijn blauwe trui en in de tekeningen van de helikopters en vliegtuigen. De tekeningen raken vanwege de lijnvoering, de vlakverdeling, de contrasten, het diepe zwart. Een abstract spel waaruit de voorstelling terloops opduikt. ,,Als je een goed abstract plan hebt, ben je voor negentig procent binnen. Dan is een suggestie voldoende om de voorstelling op te roepen.''
Bij de marine in Den Helder, bij Fokker en KLM maakt hij schetsen, gefascineerd door het bouwproces dat gedicteerd wordt door de techniek. ,,Ik hoef geen verstand te hebben van die techniek. De vormaspecten, de onbegrijpelijkheid, die fascineren mij. Je ziet hier niet de grote gladde perfectie, de zwaan van de KLM, maar de onderkant, bossen draden, je krijgt de ingewanden te zien, het ongerief van de schemerzone. 'Schoonheid die in de problemen geraakt, dat is indrukwekkende schoonheid.' Ken je die uitspraak van Edmund Burke? Dat is ook mijn credo.'' De helikopters met hun zwarte 'ogen' doen denken aan insecten. De kunstenaar bevestigt de associatie welwillend. Maar verder geen symboliek alsjeblieft. ,,Dat is een litteraire diepzinnigheid die niet des tekenaars is.'' De titels illustreren zijn huivering voor interpretatie: De grote trampoline schilderijen heten gewoon 'Trampoline' met als toevoegsel de kleur - grijs, blauw, groen - al naar gelang de hoofdkleur. De tekeningen zijn genummerd.
Net als plaatsgenoten en 'voorgangers' Otto B. de Kat en Kees Verwey, oprichters van de Hollandse Aquarellistenkring waarvan ook Ploos van Amstel lid is, schildert hij om het schilderen. Hij geniet van de exploratie van de verfhuid, de mogelijkheden van het beeld. De werkelijkheid is slechts aanleiding. ,,Maar ik heb de werkelijkheid absoluut nodig, ik geloof niet dat ik veel fantasie heb.''
Zijn opleiding aan de Amsterdamse Academie voor Beeldende Vorming, aan de École des Beaux Arts in Parijs en bij Oskar Kokoschka in Salzburg liggen ver achter hem maar Ploos van Amstels stijl zit nog altijd stevig verankerd in de traditie van eerste helft van de 20ste eeuw.
De vliegers met hun grimaskoppen, de buitelende trampolinespringers die als confetti door de lucht dansen, de transparant geaquarelleerde reuzenballonnen die zich gretig volzuigen met hete lucht. De Hollandse horizon is buitenspel gezet, het hele vlak mag meedoen. ,,Dat is de charme van de compositorische mogelijkheden.''
Op twee prachtige vliegtuigschilderijen uit de jaren zestig na, is het getoonde werk jong. Ploos van Amstel werkt dagelijks. ,,Van de zomer was ik een dagje trampolinespringers aan het schetsen op het strand van IJmuiden. Een meisje van een jaar of tien, twaalf kwam kijken wat ik aan het tekenen was. 'U moet ermee doorgaan', zei ze bemoedigend. Nou dat doe ik dus maar.''
De schilder nodigde, zoals vaker, Joop Hollanders uit om met hem te exposeren. Diens onverzettelijke bronzen tast je met je ogen af, met ingehouden adem, alsof ze leven.
Jaap Ploos van Amstel, schilderijen, tekeningen; Joop Hollanders, beelden. Achter de Zuilen, Overveen. Open do t/m zo van 13-16 uur, t/m 31 jan.
Ploos van Amstel. Wilhelmina Monumentaal. Tekeningen van het gietproces van het Haagse Wilhelminamonument van Charlotte van Pallandt. Museum Beelden aan Zee, Den Haag. T/m 31 jan.
Haarlems Dagblad 13 januari
