NATIONAAL PARK ZUID-KENNEMERLAND - De wisent voelt zich thuis in de duinen. Een kudde Europese bizons verblijft al vijf jaar in het afgesloten Kraansvlak tussen Overveen en Zandvoort. Nu wordt er voorzichtig gedacht aan het loslaten van de dieren in voor publiek toegankelijke gebieden. Met wat geluk zijn de wilde dieren te zien vanaf een speciaal uitkijkpunt in Middenduin.

En sinds kort vertoont de kudde zich soms langs het Duinpieperpad. ,,De kans om wisenten te zien is groter geworden", zegt ecoloog Yvonne Kemp van de organisatie ARK Natuurontwikkeling. Voor de liefhebber zijn er geregeld wisentenexcursies in het afgesloten gebied. Meestal lukt het vrij snel om de kudde op te sporen. Maar boswachter Coen van Oosterom van waterleidingbedrijf PWN heeft ook wel eens bezoekers moeten teleurstellen: ze waren onvindbaar. Ondanks gps-signalen van een zendertje om de hals van een van de dieren. Zoeken is op deze zonovergoten lentedag niet nodig. Van ver zijn de imposante oergestalten zichtbaar op een uitgestrekte zandvlakte. Dezelfde silhouetten als in de wereldberoemde rotstekeningen uit de prehistorie in Spanje en Frankrijk. Hoge schouders, een ruige haardos rond de krachtige kop, naar boven gekromde horens. Zo’n wisentensafari is best spannend. Van Oosterom heeft wel meegemaakt dat een excursieganger plotseling riep: oei, ik heb een rode jas aan. Maar geen paniek: wisenten zijn kleurenblind. En de dieren, hoe indrukwekkend ook, gaan volgens de boswachter nooit mensen te lijf. ,,Behalve misschien als een wisent zich bedreigd voelt en niet weg kan." Kemp en Van Oosterom houden minimaal vijftig meter afstand tot de kudde. Van Oosterom: ,,We willen het gedrag niet verstoren. Het blijven wilde dieren." Een paar wisenten houden de bezoekers in de gaten, maar de groep gaat al gauw door met het knabbelen aan gras en struiken. Indrukwekkend is vooral de stier, met een gewicht van zo’n 900 kilo en een hoogte van twee meter. In de kudde is echter het mannetje niet de baas, maar de oudste koe. Zij bepaalt of er wordt gegraasd, herkauwd of verder gelopen. De stoere stier hangt er eigenlijk een beetje bij. De oudste koe vindt dat het tijd is om te herkauwen. De kudde gaat liggen bij een duinplas. De zon schijnt, de vogels fluiten, tijd om te relaxen. Het lijkt een idyllisch tafereel uit een gelikte natuurfilm, even afgezien van de Zandvoortse flats op de achtergrond. Sinds 2009 worden jaarlijks tussen mei en juli jongen geboren, inmiddels negen in totaal. De kudde is gegroeid tot vijftien exemplaren. Dit jaar wordt opnieuw uitbreiding verwacht. Kemp: ,,We hebben gezien dat de stier zijn werk goed heeft gedaan." Dus toch geen zielig geval, die stier. Kemp is na elke geboorte weer verrukt. ,,Het blijft mooi om opeens naast een koe een klein kopje te zien opduiken."

Kardinaalsmuts

Het was een spannend experiment voor PWN en ARK Natuurontwikkeling, beheerder van de dieren. Zouden de wisenten zich thuis voelen? De zeldzame rundachtigen zijn zich er niet van bewust, maar zij hebben de taak om ervoor te zorgen dat het duin niet dichtgroeit met grassen en struiken. Een wisent eet zo’n vijftien tot twintig kilo groen per dag. Veel privacy hebben de wisenten niet. Studenten observeren de kudde nauwgezet, de poep wordt uitgeplozen om het precieze dieet te achterhalen. Wisenten eten graag van de kardinaalsmuts, een struik die het duin dreigt te overwoekeren. Ook duwen ze achteloos struiken en boompjes om, terwijl ze met hun vacht tegen de takken schuren. Kemp en Van Oosterom weten niet hoe groot de kudde kan worden. ,,De belangrijkste vraag is of ze voldoende te eten hebben", zegt Kemp. ,,We voeren de wisenten niet bij. Aan het eind van de winter gaat hun conditie van nature wat achteruit, zoals je dat ook ziet bij andere wilde dieren." Van Oosterom: ,,Maar als we twijfelen over hun conditie, dan roepen we de hulp in van onze dierenarts." De arts moest in 2010 twee jonge stiertjes laten inslapen. De dieren bleken ernstig verzwakt, een maand nadat ze waren overgebracht vanuit Natuurpark Lelystad. Eerder zijn vanuit Lelystad met succes wisenten uitgezet in Rusland en Letland, maar in de duinen wilde het niet goed lukken. Later overleden er ondanks extra zorg weer twee jonge stiertjes uit Lelystad. Laboratoriumonderzoek wees volgens Kemp uit dat deze twee wisenten kampten met een ernstig tekort aan de mineralen koper en kobalt, dat in combinatie met hun slechte weerstand fataal is geworden. Het tekort hebben de stiertjes volgens Kemp al in Lelystad opgelopen. De dieren daar krijgen nu extra mineralen toegediend. Met deze kennis zal rekening worden gehouden als er opnieuw stieren worden losgelaten, want dit is nodig om inteelt te voorkomen. ,,We zijn nog aan het bedenken hoe we dit gaan doen", aldus Kemp. De wisenten uit Polen die hier zijn losgelaten hebben volgens haar nooit gezondheidsproblemen gekend. En ook de in het Kraansvlak geboren kalfjes niet. ,,Zij verkeren in uitstekende conditie."

Knuffelbeest

Aangename verrassingen waren er ook. Wisenten hadden hun laatste toevluchtoord in het Poolse oerbos Bialowieza en staan te boek als bosdieren. Maar wat bleek? Kemp: ,,Wisenten zijn fan van open gebieden." Ze nemen graag een zandbad en ook lopen ze wel een duinmeer in. De wisenten moesten wel even wennen aan de damherten. ,,In het begin schrokken ze van elkaar, maar dat was snel voorbij", zegt Van Oosterom. Van vossen lijken de wisenten niet erg onder de indruk. Met de wolf als enige natuurlijke vijand valt een vos meer in de categorie schattig knuffelbeest. Bang voor mensen blijken de wisenten ook niet te zijn. De komende jaren moet duidelijk worden of de dieren kunnen worden losgelaten in natuurgebieden met recreanten, elders in de duinen of op de Veluwe. Kemp: ,,Het kost tijd, maar het kan. Wisenten en mensen moeten aan elkaar wennen. Maar het is zeker niet de bedoeling dat het publiek wisenten gaat voeren. Het gaat om een wilde soort, niet om een koe in de wei."

Richard Mooyman